Jansje Levison-Levi

David Levison was een zoon van Izak Levison en Elisabeth Henriëtte Levison-Levison. 

Moeder Elisabeth Levison was een dochter van Jacob Levison (broodbakker) en Naatje van Stratum. Ze is geboren op 27 september 1874 in Eindhoven.

Vader Izak Levison was ook broodbakker. Hij werd geboren op 16 april 1875 in Zutphen op Waterstraat C 66 als zoon van David Levison en Dina Cohen. 

Elisabeth en Izak trouwen 16 januari 1901 in Zutphen en gaan wonen op Groenmarkt B 34.                                          

Samen kregen zij 4 kinderen, die allemaal in Zutphen ter wereld kwamen:

• David, geboren 10-12-1901 Groenmarkt
• Anna, geboren 19-3-1904 aan de Markt
• Dina, geboren 20-6-1908 Groenmarkt
• Karolina, geboren 24-12-1919 Rozengracht 18

De vader van Izak: David Levison (19-4-1845, Oss)  is in 1865 bakker aan de Hospitaalstraat in Zutphen. Hij is gehuwd met Hesther Frankfort uit Deventer. Zij overlijdt in december 1867. Hun twee geboren zonen overlijden binnen hun eerste levensjaar. Op 10-06-1868 huwt David met Dina Cohen. In de Hospitaalstraat worden Sallie en Sara geboren. In 1873 is de bakkerij gevestigd in de Waterstraat waar Rebekka, Izak, Henri en de tweeling Simon en Maurits worden geboren. De laatstgenoemde overlijdt na ongeveer een halfjaar. In 1898 is de bakkerij gevestigd aan Groenmarkt 34 (het huidige ‘Camelot’).  Zoon Izak werkt ook als bakker mee.

Foto van bakkerij Levison aan de Rozengracht

Ansichtkaart van de Rozengracht

Vader Izak

In 1901 is er een wijziging door het huwelijk van Izak: 

Hij neemt de bakkerij aan de Groenmarkt over en vader David betrekt Rozengracht 18 met zijn zonen Henri, Sallie en Simon en dochters Rebekka en Sara. De laatstgenoemde huwt begin 1902 met Jacob Maurits Themans en verhuist naar Almelo. Sallie huwt in 1903 met Johanna Menko en gaat naar Turfstraat 34-A. 

David vraagt dat jaar aandacht voor niet alleen zijn bekwaamheden als confiseur en patissier maar ook voor zijn restaurant aan de Rozengracht 18. Tevens biedt hij zich aan voor de verzorging van bruiloften en partijen door het hele land waarbij hij later ook reclame maakt voor de vestiging in Apeldoorn. 

Na Davids dood in 1913 zet zoon Izak de zaak aan de Rozengracht voort. In dat jaar komt er een heteluchtoven, in 1922 worden diverse elektrisch aangedreven machines geplaatst en twee jaar later breidt de bakkerij uit met activiteiten in het om de hoek gelegen pand Apenstert 15. ‘Ook des Zondags versch brood en gebak’. In advertenties passeren veel lekkernijen: gemberbolussen, gevulde boterkoek, chocoladegebakjes met slagroom en aardbeien, roomsoesjes, moccanootjes enzovoort. 

In 1907 blijkt er een bakkerij van Levison in Apeldoorn te zijn, want de firma D. Levison vraagt voor die vestiging een bakkersbediende. Het zou dan kunnen kloppen dat daarom Simon en zus Rebekka naar Apeldoorn verhuisden in 1905. Toen Simon uit Apeldoorn terugkeerde naar Zutphen kwam het vermelde adres waar hij vertrok overeen met het adres van de bakkerij te Apeldoorn rond 1930. In 1914 is er in Apeldoorn meer nieuws over de tweede vestiging van de brood- en banketbakkerij, aan de Dorpsstraat 42. Er wordt verlof aangevraagd voor de verkoop van alcoholvrije drank.

 In 1925 beroept de ‘gerenommeerde firma Levison, Cuisinier te Zutphen’ zich op een reputatie van veertig jaren als waarborg voor het correct uitvoeren van opdrachten voor bruiloften, feesten enzovoort. 

Izaks plotselinge overlijden in 1935 krijgt onder de kop ‘Een tragisch geval’ aandacht in het Nieuw Israelietisch Weekblad.

David Levison

Izaks zoon David, geboren 1901, verlaat de Groenmarkt en is vervolgens de bakker van de Rozengracht. In de zaak staan zijn vrouw Jansje en zijn zus Dina. De zaak wordt herinnerd als mooi, schoon, met veel lekkers en koosjere waar en personeel met hagelwitte schorten.

David zelf bezorgt zijn waren met een transportfiets. Dit vervoermiddel wordt hem in de oorlog fataal door de onduidelijkheid of een transportfiets valt onder de maatregel tot inlevering van fietsen door Joden in augustus 1942. 

Het is David niet duidelijk of hij zijn transportfiets moet aangeven. Hij wendt zich telefonisch tot de burgemeester. Die denkt bij de term transportfiets aan een driewieler met laadbak, in feite geen fiets als zodanig. Hij stelt David gerust, van hem hoeft de bakker zijn fiets niet in te leveren.

Diezelfde burgemeester schrikt zich een hoedje als hij op 4 augustus verneemt dat David is gearresteerd omdat hij zijn fiets niet heeft ingeleverd. Er is sprake van een verschrikkelijk misverstand. Wat blijkt? Levisons transportfiets had maar twee wielen!

De burgemeester stelt alles in het werk om David vrij te krijgen. Hij schrijft onder meer een brief naar de Sicherheitspolizei waarin hij het misverstand nog eens uitlegt en vraagt om vrijlating. Het mag niet baten. Levison wordt op 13 augustus overgebracht naar Arnhem. Ondanks pogingen van advocaten om zijn onschuld aan te tonen, besluiten de Duitsers op 24 augustus dat hij schuld heeft. Waarschijnlijk zal hij naar het ‘werkkamp’ Mauthausen gaan.

Uiteindelijk zal hij op 27 januari 1943 in Mauthausen worden omgebracht. 

Jansje Levison-Levi 

Davids vrouw Jansje Levi was op 23-10-1890 in Ede geboren. In 1927 is ze in Apeldoorn getrouwd met David Levison.

Jansje Levison-Levi is ingeschreven in Kamp Westerbork op 18 november 1942. Dat betekent dat zij één van de slachtoffers was van de razzia op de avond van de 17^de, toen 76 Joden in Zutphen uit hun huis werden gehaald. Ze moesten bivakkeren in de wachtkamer derde klasse op het station, totdat ’s ochtends de eerste trein hen naar Westerbork bracht.

Op 27 januari 1943 is haar man David Levison omgekomen in Mauthausen. Jansje is op 19 februari 1943 in Auschwitz vermoord. Het is niet waarschijnlijk dat ze het overlijdensbericht van haar man nog heeft gekregen.

Jansjes moeder Keetje Levie was al in 1933 overleden, van haar vader zijn geen precieze overlijdensgegevens bekend. Wel viel te achterhalen dat in 1927, als Jansje met David huwt, in de huwelijksakte staat vermeld dat de vader van Jansje, Abraham Levi, is overleden. Hij is dus in 1927 of vóór die tijd gestorven. Het gezin Abraham Levi heeft vóór 1900 ook in Johannesburg (Zuid-Afrika) gewoond. Van Jansje kwamen we verder nog tegen dat ze na die tijd o.a. in Laren (N.H.) en Rheden heeft gewoond 

Op 12-10-1942 werd Jansjes zus Francina om het leven gebracht in Auschwitz. Zij woonde op de Hobbemakade 53 in Zutphen.

Haar broer Salli was vanuit Zutphen via De Bilt en Hengelo in Den Haag terechtgekomen. Op 21-5-1943 werd hij in Sobibor vermoord. Zus Sibilla werd vanuit de Rijkenhage 4A in Zutphen weggevoerd en werd op dezelfde dag en plaats als Salli vermoord.

De verlaten bakkerij 

Na het gedwongen vertrek van de Levisons wordt de winkel dichtgetimmerd. Heintje Niekamp herinnert zich in 1999 het volgende van een wandeling in de herfst van 1943 van het station naar de Rozengracht: 

“Verder op de Rozengracht bleven we ook elke keer even staan voor het met planken dichtgetimmerde raam van de bakkerij van Levison.

In ons eerste schooljaar, wanneer we op donkere herfst- en wintermiddagen terugkwamen van gymnastiekles en bij de Overwelving omlaag sjeesden, hadden we altijd een vrouw met opgestoken haren en rode wangen bezig gezien onder de twee lampen boven de toonbank. Met haar onberispelijke witte schort was ze daar aan het redderen; nooit zag je haar naar buiten kijken of bij de deur staan.

Er was zoiets warms, zoiets behaaglijks van dat beeld uitgegaan dat je er altijd zo wilde binnenlopen om iets lekkers te kopen, maar nu was de aanblik van de winkel beangstigend; het licht was gedoofd.” 

(uit: Henders Franken, Toch met de Duitsers gepraat, 1999; Henders Franken was het pseudoniem van Heintje Niekamp)

De winkel van Levison aan de Rozengracht is daarna geen lang leven meer beschoren. Bij het bombardement op 14 oktober 1944 wordt het pand in zijn geheel weggevaagd.

Zus Anna

Naast haar geboortedatum en -plaats is van Anna Levison, zus van David, alleen bekend dat zij op 21 februari 1921 in Nijmegen is overleden. Zij was slechts 16 jaar oud.

Zus Dina

Dina Levison werkte in de bakkerij van haar broer David. Later werd zij assistent accountant. Zij trouwde op 10 augustus 1938 met Emanuel de Metz. Zij gingen op de Boompjeswal 10 wonen. Emanuel was accountant en leraar handelswetenschappen. In 1941 werd zoontje Dick de Metz geboren.

Van november 1942 tot februari 1943 woonde Dina bij haar schoonouders in de Kuiperstraat 37 in Zutphen. Zij wordt door de Duitsers gedwongen om de Boompjeswal 10 te verkopen. Emanuel is dan in Amsterdam op de Tugelaweg 139-2 in het huis van een familielid.

 Op 8 oktober 1942 wordt zijn persoonsbewijs  voorzien van een stempel: “Inhaber dieses Ausweises ist bis auf weiteres vom Arbeitseinsatz freigestelt”.

Omdat zijn persoonsbewijs ook gestempeld was met de beruchte ‘J’ betekende dit dat deze vrijstelling (Sperre) voorlopig nut had. En dat vinden we ook in het persoonsbewijs. Want het beroep van Emanuel is daarin doorgestreept, en vervangen door ‘Medewerker Joodsche Raad’. Waarschijnlijk was hij ‘vertrouwensman’. 

Al vrij snel werden de Sperres voor buiten Amsterdam wonende Joden ongeldig verklaard. Daarom komt Dina vanaf februari 1943 bij hem in Amsterdam wonen, want de vrijstelling gold ook voor haar. In mei 1943 moest de Joodsche raad het aantal vrijstellingen terugbrengen naar 7000. Toen zal de Sperre voor Emanuel en Dina zijn opgeheven.

Dina werd opgepakt en op 10 juli 1943 vermoord in Sobibor.

Emanuel wist door onderduik in respectievelijk Neerkant, Arnhem en Lunteren de oorlog te overleven. Ook zoontje Dick heeft oorlog overleefd. Hij is in 2025 overleden.

Zus Karolina

Van Karolina Levison is bekend dat zij op 25 augustus 1941 een Sperre heeft gekregen op haar kaart van de Joodsche Raad. Hieruit blijkt dat zij als Fröbelonderwijzeres werkt op het Apeldoornsche Bosch. Ze overleefde de oorlog. 

Na de oorlog is Karolina getrouwd met Maurits Krukziener uit Zutphen.

Karolina Krukziener-Levison is overleden op 4 oktober 2020 (op 100-jarige leeftijd!) in Amsterdam.

Moeder Elisabeth Levison-Levison 

Na het overlijden van haar man Izak in 1935 verhuisde Elisabeth naar de Weg naar Laren 8. 

In 1943 werd ze door de Duitsers gedwongen het woonhuis op Rozengracht 17 en het pakhuis op de zolder van Apenstert 7 te verkopen. Zij woonde in 1943 inmiddels op de Boompjeswal 10, in het huis van haar dochter Dina en dier man Emanuel.

Later was ze ondergedoken op een adres in Deventer, samen met nog vier anderen. Het onderduikgezin wilde op een bepaald moment van hen af, en een familielid gaf de vijf onderduikers daarom aan bij de politie. Op 15 augustus 1943 werd Elisabeth Levison-Levison gearresteerd.

Op 27 augustus 1943 werd ze in het concentratiekamp Auschwitz vermoord.

Evert Verhaaf, september 2025 (met bijdrage van Menno Tamminga)

Nawoord van Evert:

Er bestaat wat verwarring over de adressen op de Rozengracht 17, 18 en 21 en de Apenstert 7 en 15:

Het adres Apenstert 15 heb ik uit 'De Zutphense Kehille in het bijzonder’ van Peter Kooij.  

Apenstert 7 komt van de Stolpersteine-site, die zich beroept op de Verkaufsbücher. Daar staat inderdaad nr 7 gemeld als eigendom van E.H.(Elisabeth) Levison-Levison.

Rozengracht 18 wordt overal genoemd als het adres van de bakkerij/winkel van de familie. 

Op de Stolpersteine-site en in de Verkaufsbücher staat nr. 17 genoemd als eigendom van E.H. Levison-Levison.

Bij het bombardement  in 1944 verdwijnt de Rozengracht voor een deel. Na de oorlog wordt er nieuwbouw gerealiseerd.

In ‘Zutphen MoNUmentaal’ kom ik tegen dat in 1949 Rozengracht 21 wordt ge/herbouwd in opdracht van E. de Metz, beheerder E.H. Levison-Levison.

Vreemd, want het bezit aan de Rozengracht van E.H. Levison-Levison was gedwongen verkocht in 1943 aan H.J. Stortelers. Maar dat was nummer 17 (of 18) en niet 21. Het kan zijn dat de nummering is veranderd.

Bronnen: 

Peter Kooij, De Zutphense Kehille in het bijzonder.

Niek Megens, Zutphen, de verdwenen stad

D.H. Eikelboom, De laatste bewoners van de Apenstert

Jan Keilstra, artikel ‘Emanuel de Metz, alias van Thijn, en zijn Radio-Krant’ in ‘Bij de Amse pomp” 2016

Sytze van der Zee, Vogelvrij. De jacht op de joodse onderduiker

Adresboeken Gemeente Zutphen

https://erfgoedede.nl/kijlstra-verhalen/93-de-radiokrant-lunteren-s-eigen-illegale-blad.html