Elkan Sanders

  • Groningen,
    -Vermoord in kamp-
    Sobibor,
    Elkan werd 60 jaar


 

Familie


 


 

Verhaal


 

Ik neem de bestaande biografie als uitgangspunt en verwerk daarin de geschiedenis van werkkamp Lievelde, de briefkaart en de latere deportatie. Ook neem ik de passage over het contact met de werkgroep op. Daarbij houd ik de persoonlijke briefkaart als bron herkenbaar gescheiden van de algemene kampgeschiedenis.

Elkan Sanders werd op 30 augustus 1882 geboren in Groningen. Hij was een zoon van Heiman Sanders (1839–1922) en Betje van de Rijn (1849). Elkan was een van de negen kinderen in het gezin. Verschillende van zijn broers en zussen werden, net als hijzelf, tijdens de Tweede Wereldoorlog vermoord.

Op 24 november 1920 trouwde Elkan in Zutphen met Lea van Geldere, geboren op 15 november 1876 in Amsterdam. Het echtpaar vestigde zich eind 1920 in Zutphen. Zij kregen geen kinderen.

Elkan had een winkel in huishoudelijke artikelen aan de Nieuwstad 5. Vermoedelijk beëindigden hij en Lea de winkel omstreeks 1939 of 1940. Daarna woonden zij aan de Deventerweg 69, waar zij een deel van het huis huurden.

Werkkamp Lievelde

In augustus 1942 werd Elkan als Joodse dwangarbeider ondergebracht in werkkamp Lievelde, bij Lichtenvoorde. Dit kamp was gevestigd aan de Schansdijk, ten zuidwesten van het dorp. Het terrein was omgeven door prikkeldraad en bestond uit houten barakken, een toiletgebouw en een huisje voor de waterinstallatie.

De eerste Joodse arbeiders arriveerden op 19 augustus 1942. Zij waren afkomstig uit onder meer Dinxperlo, Lochem, Silvolde, Raalte, Deventer en Amsterdam. In totaal verbleven er ongeveer vijftig mannen in het kamp.

De mannen moesten werken aan de Huttendijk, een gemeentelijke zandweg in de omgeving van boerderij De Kamper. Ze moesten grond afgraven om de diepere grind- en leemlagen bloot te leggen en zo de afwatering van de weg te verbeteren. Het zware werk werd uitgevoerd met schoppen en kruiwagens.

Elkan schreef op 16 september 1942 vanuit het kamp een briefkaart. Daarin beschreef hij zijn dagelijkse werkzaamheden en het ritme van de werkdagen:

[Hier volgt het fragment uit de briefkaart van 16 september 1942.]

Zijn beschrijving laat zien hoe lang de werkdagen waren. De mannen stonden om vijf uur 's morgens op, verlieten om half zeven het kamp en begonnen om zeven uur met werken. Rond half zes keerden ze terug. Uiterlijk om negen uur gingen ze naar bed. Elkan schreef ook dat hij weinig hoop had spoedig naar huis terug te keren.

De omstandigheden in het kamp waren zwaar. Omwonende boeren gaven de mannen tijdens het werk soms extra voedsel. Ook ontvingen zij brieven en voedselpakketten van thuis. De plaatselijke NSB-burgemeester Theo Lamers beklaagde zich over deze hulp en probeerde de toevoer van pakketten tegen te gaan. Plaatselijke inwoners zorgden er vervolgens voor dat de pakketten toch bij de kampbewoners terechtkwamen.

Ontruiming en deportatie

In de nacht van 2 op 3 oktober 1942 werd werkkamp Lievelde ontruimd. De Joodse mannen werden tegen middernacht zo onopvallend mogelijk naar het station van Lievelde gebracht en vandaar naar kamp Westerbork vervoerd. De ontruiming maakte deel uit van de landelijke opheffing van de Joodse werkkampen. De mannen werden vervolgens vanuit Westerbork gedeporteerd.

Elkan Sanders werd op 7 mei 1943 in Sobibor vermoord. Hij was zestig jaar oud.

De werkgroep Monument Joods Werkkamp Lievelde

In 2022 werd Stolpersteine Zutphen benaderd door een werkgroep uit de gemeente Oost Gelre. De werkgroep was bezig met de geschiedenis van het Joodse werkkamp Lievelde en vroeg of wij meer informatie hadden over Elkan Sanders, die daar als dwangarbeider had verbleven. Op dat moment beschikten wij niet over aanvullende gegevens over zijn verblijf in het kamp.

Op 2 oktober 2022, precies tachtig jaar na de ontruiming van het kamp, werd in Lievelde een herinneringsmonument onthuld. Het monument is ontworpen door Joep Karnebeek, leerling van scholengemeenschap Marianum. De werkgroep die zich voor de totstandkoming ervan inzette, bestond uit vertegenwoordigers van de gemeente Oost Gelre, Marianum, Lievelds Belang, Stichting Stolpersteine Groenlo en de 4 mei-comités van Groenlo en Lichtenvoorde.

Bronnen

  • Stolpersteine Zutphen, persoonsdossier Elkan Sanders.
  • Stolpersteine Zutphen, adresverhaal Deventerweg 69.
  • Digitaal Joods Monument, persoonsvermelding Elkan Sanders.
  • Joodse Werkkampen, documentatie over werkkamp Lievelde.
  • Nationaal Onderduikmuseum, informatie over het Joodse werkkamp Lievelde.
  • Nationaal Comité 4 en 5 mei, registratie herinneringsmonument Lievelde.
  • Herinneringscentrum Kamp Westerbork, collectie briefkaarten uit werkkamp Lievelde.


 

Foto's