Martha Sanders-Hart
Familie - Verhaal - Foto's - Verkaufsbuch - Bronnen
- Scheemda,
-Vermoord in kamp-
Auschwitz,
Martha werd 57 jaar
Familie
Gehuwd met: Jacob Sanders
Kinderen: Harry Sanders
Verhaal
Martha Sanders-Hart was niet alleen de echtgenote van fotograaf Jacob Sanders. Zij had in Zutphen een eigen hoedenatelier en winkel, Maison Hart, en was actief in het zionistische verenigingsleven. Het boek De Zutphense Kehille in het bijzonder bevat hierover belangrijke aanvullende informatie, onder meer over haar zakelijke activiteiten en haar bestuursfunctie bij de vereniging voor Praktisch Palestina Werk.
Martha Hart werd op 17 november 1885 geboren in Scheemda. Zij was een dochter van Bernard Hart (1861–1940) en Grietje Hart-van Geuns (1858–1934). Haar broers waren Jezaias Hart (1887–1952) en Sali Hart (1896–1943).
In februari 1914 vestigde Martha zich in Zutphen. Zij ging wonen aan de Nieuwstad 37. Enkele weken later voegde Jacob Sanders, die Jaap werd genoemd, zich bij haar. Hij was geboren in 1879 in Groningen en werkte als fotograaf. Op 8 juli 1914 trouwden zij in Zutphen.
Maison Hart
Martha was hoedenmaakster en dreef in Zutphen een eigen zaak. Aanvankelijk had zij een winkel aan de Groenmarkt, vlak bij de Wijnhuistoren. Later vestigde zij Maison Hart aan de Nieuwstad 37.
Maison Hart was een chique hoedenwinkel die vooral leverde aan de welgestelde inwoners van Zutphen. Martha importeerde stoffen rechtstreeks uit Frankrijk en bezocht beurzen in Duitsland om stoffen in te kopen en ideeën op te doen. Zij had meerdere modistes, oftewel hoedenmaaksters en naaisters, in dienst. Ook voor het huishouden had zij personeel.
In advertenties uit 1936 en 1938 werd Maison Hart aan de Nieuwstad 37 nog vermeld met de tekst: 'Dameshoeden in alle genre's'. In 1961 verscheen nog een eenmalige vermelding van Maison Hart aan de Spittaalstraat 18. De precieze verhouding tussen de latere vermeldingen van Maison Hart en de hoedenzaak Maison Horn, die vanaf 1930 op Nieuwstad 37 gevestigd was, is niet duidelijk.
Gezin
Martha en Jacob kregen twee kinderen. Hun zoon Harry werd geboren op 11 juli 1915 en hun dochter Greta Lina, roepnaam Greet, op 30 november 1920.
In 1920 kochten Martha en Jacob een stuk grond in het bos bij de Jodendijk in Eefde. Daar lieten zij het houten vakantiehuisje De Boet bouwen. Wanneer het gezin daar verbleef, werd de bagage vooraf naar het huisje gebracht. Op verzoek van de familie maakte de trein soms een extra stop in de buurt van de Jodendijk.
Het gezin verhuisde later naar Boompjeswal 11a. Het huis werd in 1929 naar eigen inzicht vormgegeven. Martha liet voor de woning een Deventer vloerkleed knopen.
Het gezin wordt beschreven als liberaal-Joods, maar thuis werd koosjer gegeten. Op reis en tijdens het verblijf in De Boet werden de koosjere voorschriften niet gevolgd. Martha en Jacob bezochten de synagoge niet vaak. De kinderen gingen naar een openbare school. Harry deed wel zijn bar mitswa.
Zionistische activiteiten
Martha was actief in het zionistische verenigingsleven in Zutphen. Zij was bestuurslid van de Joodsche Vrouwen Vereeniging voor Praktisch Palestina Werk. Deze vereniging hield zich bezig met praktische ondersteuning van de vestiging en ontwikkeling van Joodse gemeenschappen in Palestina.
Ook haar kinderen waren betrokken bij het zionistische verenigingsleven. Harry en Greet namen deel aan de jongerenvereniging Libie Bemizrach. Greet bezocht Palestina al voor de oorlog en vertrok na haar huwelijk in 1941 naar Zwitserland. Na de oorlog vestigde zij zich in Israël.
Vervolging en deportatie
Tijdens de Duitse bezetting werd het leven van het gezin Sanders steeds verder beperkt. In april 1941 woonde het gezin aan de Boompjeswal 11a in Zutphen.
Harry probeerde tijdens de oorlog voor zijn ouders een onderduikadres te vinden. Martha wilde echter niet onderduiken. Volgens de familiegeschiedenis wilde zij de mensen die haar onderdak zouden bieden niet in gevaar brengen.
Martha en Jacob werden op 20 januari 1943 naar kamp Westerbork overgebracht. Harry heeft zijn ouders daar nog bezocht. Op 29 januari 1943 werden zij vanuit Westerbork met een transport naar Auschwitz gedeporteerd.
Martha Sanders-Hart werd in Auschwitz vermoord. Zij was 57 jaar oud.
Na de oorlog
Haar kinderen Harry en Greet overleefden de oorlog. Na de bevrijding probeerden zij de bezittingen van hun ouders terug te krijgen. Via een notaris kregen zij geld terug dat hun ouders daar hadden ondergebracht. Ook het vakantiehuisje De Boet werd naar Eindhoven verplaatst.
In 2011 kreeg Sella, de echtgenote van Harry, een glazen schaal van Copier terug die Jacob Sanders tijdens de oorlog bij een bekende in bewaring had gegeven. Een nichtje van de inmiddels overleden bewaarster had de familie opgespoord.
Bronnen
- Digitaal Joods Monument, persoonsvermelding Martha Sanders-Hart: https://www.joodsmonument.nl/nl/page/119381/martha-sanders-hart
- Peter Kooij, De Zutphense Kehille in het bijzonder. Een geschiedenis van Joods Zutphen, Stichting Nobilis i.s.m. Historische Vereniging Zutphen, april 2024, p. 112–114.
- JewishGen, Zutphen, Netherlands – Martyrs from Zutphen & Surroundings, p. 68.
- De oorlog, familieboek Sanders, gegevens over Martha Sanders-Hart.
- Regionaal Archief Zutphen, bevolkingsregister Zutphen, archief 0308, inventarisnummer 440, persoonskaart Martha Sanders-Hart.
Aandachtspunten voor de definitieve publicatie
Er is een verschil in de geregistreerde overlijdensdatum. Het Digitaal Joods Monument en JewishGen vermelden 1 februari 1943. Het familieboek De oorlog vermeldt 2 februari 1943. De biografie houdt daarom de formulering 'in Auschwitz vermoord' aan zonder een exacte overlijdensdatum te noemen.
De belangrijkste aanvullende bron is Peter Kooij, p. 112–114. Daarin staat ook de zakelijke geschiedenis van Maison Hart, inclusief de vermelding van haar personeel, de import van stoffen en haar activiteiten in Duitsland. De informatie over haar bestuursfunctie bij Praktisch Palestina Werk staat op p. 113. Stolpersteine Zutphen
Foto's