Jacob Sanders
Familie - Verhaal - Foto's - Verkaufsbuch - Bronnen
- Groningen,
-Vermoord in kamp-
Auschwitz,
Jacob werd 63 jaar
Familie
Gehuwd met: Martha Sanders-Hart
Kinderen: Harry Sanders
Verhaal
Het bronnenonderzoek levert enkele concrete aanvullingen op. Jacob Sanders, die Jaap werd genoemd, was niet alleen fotograaf en eigenaar van Atelier Brincker. Hij schonk in 1929 en 1930 ook foto's van Zutphense stadsgezichten aan de gemeente. Zijn bedrijfsdrukwerk uit 1929 vermeldt het atelier aan de Boompjeswal 5. De adresboeken laten zien dat hij als fotograaf eerder aan de Nieuwstad en de Martinetsingel stond geregistreerd.
Ook is de verhuizing van het gezin in de oorlog nader te dateren: in april 1941 woonden Jacob, Martha en hun kinderen aan de Boompjeswal 11a; vanaf september 1941 wordt Jacob vermeld op Korte Hofstraat 6.
Jacob Sanders, die Jaap werd genoemd, werd op 13 september 1879 geboren in Groningen. Hij was een zoon van Heiman Sanders (1839–1922) en Betje van de Rijn (geboren in 1849). Hij groeide op in een gezin met meerdere kinderen. Tot zijn broers en zussen behoorden Elkan Sanders (1882), Izak Sanders (1878), Judikje Sanders (1881), Bernard Sanders (1884), Roosje Sanders (1886), Eva Sanders (1887), Abraham Sanders (1889) en Sara Sanders (1891).
Jacob vestigde zich in Zutphen en was werkzaam als fotograaf. Enkele weken voor zijn huwelijk in juli 1914 voegde hij zich bij Martha Hart, die toen aan de Nieuwstad 37 woonde. Op 8 juli 1914 trouwden zij. Martha was geboren op 17 november 1885 in Scheemda en dreef later in Zutphen een hoedenzaak onder de naam Maison Hart.
Jacob werd eigenaar van fotozaak Atelier Brincker aan de Boompjeswal 5. De zaak was een voortzetting van een eerder gevestigd fotografisch bedrijf van J.W. Brincker Jr., die aan de Bornhovestraat werkzaam was geweest.
Fotograaf in Zutphen
Jacob werkte onder de naam Photograaf J. Sanders. Volgens de Zutphense adresboeken was zijn woon- en bedrijfsadres aanvankelijk Nieuwstad 37. Tussen 1916 en 1926 werd hij daar vermeld. In 1930 stond hij als fotograaf geregistreerd aan de Martinetsingel 13. Vanaf 1932 was zijn adres Boompjeswal 11a.
Op zijn bedrijfsdrukwerk uit 1929 stond:
‘Atelier Firma Brincker. Boompjeswal 5 Zutphen. Foto’s en vergrootingen in alle procedé’s. Foto-artikelen voor H.H. Amateurs’.
Jacob fotografeerde niet alleen portretten en particuliere opdrachten. In 1929 en 1930 schonk hij ook foto's van Zutphense stadsgezichten aan de gemeente. Daarmee zijn zijn foto's onderdeel geworden van de historische beeldcollectie van de stad.
Gezin en woonomgeving
Jacob en Martha kregen twee kinderen. Hun zoon Harry werd geboren op 11 juli 1915 in Zutphen. Hun dochter Greta Lina, die Greet werd genoemd, werd geboren op 30 november 1920.
Het gezin woonde aan de Boompjeswal 11a, in een huis dat in 1929 naar eigen inzicht was gebouwd. In 1920 hadden Jacob en Martha grond gekocht in het bos bij de Jodendijk in Eefde. Daar lieten zij het houten vakantiehuisje De Boet bouwen. Wanneer het gezin daar verbleef, werd op verzoek van de familie soms een extra treinhalte in de buurt van de Jodendijk gemaakt.
Het gezin wordt beschreven als liberaal-Joods. Thuis werd koosjer gegeten, maar Jacob en Martha bezochten de synagoge niet vaak. De kinderen gingen naar een openbare school. Harry deed wel zijn bar mitswa. Martha was actief in het zionistische verenigingsleven in Zutphen en was bestuurslid van de vereniging voor Praktisch Palestina Werk. Harry en Greet waren betrokken bij de zionistische jongerenvereniging Libie Bemizrach.
Vervolging en deportatie
In april 1941 woonde het gezin nog aan de Boompjeswal 11a. In september 1941 wordt Jacob vermeld op Korte Hofstraat 6. Dit adres staat in het Digitaal Joods Monument geregistreerd als zijn verblijfplaats tot februari 1943.
Harry probeerde tijdens de oorlog voor zijn ouders een onderduikadres te vinden. Martha wilde echter niet onderduiken. Zij wilde haar gastgevers niet in gevaar brengen. Jacob en Martha werden naar kamp Westerbork overgebracht. Harry heeft zijn ouders daar nog bezocht.
Op 29 januari 1943 werden Jacob en Martha vanuit Westerbork met een transport naar Auschwitz gedeporteerd. Jacob werd daar op 1 februari 1943 vermoord. Hij was 63 jaar oud.
Na de oorlog
Harry en Greet overleefden de oorlog. Na de bevrijding heeft Harry zich ingespannen om de bezittingen van zijn ouders terug te krijgen. Samen met zijn zus kreeg hij via een notaris geld terug dat hun ouders daar hadden ondergebracht. Het vakantiehuisje De Boet werd naar Eindhoven verplaatst.
Een ander voorwerp uit het bezit van Jacob kwam pas veel later terug bij de familie. In 2011 kreeg Sella, de echtgenote van Harry, een glazen schaal van Copier terug. Jacob had deze schaal tijdens de oorlog bij een bekende in bewaring gegeven. Een nichtje van de inmiddels overleden bewaarster wist de familie op te sporen.
Bronnen
- Digitaal Joods Monument, persoonsvermelding Jacob Sanders: https://www.joodsmonument.nl/nl/page/119382/jacob-sanders
- Digitaal Joods Monument, persoonsvermelding Martha Sanders-Hart: https://www.joodsmonument.nl/nl/page/119381/martha-sanders-hart
- Peter Kooij, De Zutphense Kehille in het bijzonder. Een geschiedenis van Joods Zutphen, Stichting Nobilis i.s.m. Historische Vereniging Zutphen, april 2024, p. 112–115.
- Regionaal Archief Zutphen, bevolkingsregister 1890–1922, archief 0308, inventarisnummer 079, folio 341.
- Digitaal Joods Monument, persoonskaart uit het Zutphens bevolkingsregister, archief 0308, inventarisnummer 440.
- Familieboek De oorlog, familie Sanders, gegevens over Jacob en zijn gezin; de online boekbeschrijving vermeldt Jacob op p. 4, 7, 20, 22, 24, 30, 42, 44, 56, 57, 63 en 64.
- Stolpersteine Zutphen, persoons- en adresgegevens Jacob Sanders.
Aanvullende onderzoeksnotities
- Fotomateriaal: het Digitaal Joods Monument bevat meerdere foto's uit de privécollectie van Jaap Sanders. Daaronder een foto van Jacob en Martha omstreeks 1910, een foto van Martha met Harry uit 1917–1918 en een foto van Jacob bij zijn camera. De familiefoto bij het huwelijk van Greet op 19 februari 1941 toont Jacob, Martha en Harry. De beeldbijschriften geven de identificaties.
- Familiedossier: het Digitaal Joods Monument vermeldt een JOKOS-dossier met nummer 61387 bij het Stadsarchief Amsterdam. Inzage is aan voorwaarden gebonden.
- Overlijdensdatum: het Digitaal Joods Monument registreert 1 februari 1943 als overlijdensdatum in Auschwitz. De deportatie vanuit Westerbork vond plaats op 29 januari 1943. De datum 1 februari sluit aan bij de aankomst en de geregistreerde overlijdensdatum.
- Oorlogsbronnen: de persoonsvermelding op het Digitaal Joods Monument bevat een verwijzing naar de Nationale Database Vervolgingsslachtoffers en Oorlogsbronnen. De afzonderlijke Oorlogsbronnen-pagina kon ik niet inhoudelijk openen; ik heb daarom geen aanvullende gegevens aan die bron toegeschreven.
Foto's
Verkaufsbuch
Jacob Sanders werd door de nazi's gedwongen te verkopen Boompjeswal 11 en Boompjeswal 11 a en Bornhovestraat 43 en Bornhovestraat 45 en Martinetsingel 11 en Willem de Zwijgerlaan 275 en Prins Bernhardlaan (Willem de Zwijgerlaan) 276 en Prins Bernhardlaan (Willem de Zwijgerlaan) 278.