Joël Norden

Joël Norden werd op 5 maart 1907 in Zwolle geboren als zoon van Koos Norden en Mietje Lisetta van Gelderen. Hij verhuisde op 21 juni 1934 vanuit Zwolle naar Zutphen. (Joods Monument)

Joël was handelsreiziger. In juni 1934 vestigde hij zich in Zutphen. Op 25 juli 1934 trouwde hij met Sara Hanouwer, die op 13 september 1907 in Zutphen was geboren. In de huwelijksadvertentie in de Zutphense Courant werd Sara aangeduid als Selma Hanouer. In de beschikbare bron wordt daarom de mogelijkheid genoemd dat zij in het dagelijks leven Selma werd genoemd.

Na hun huwelijk gingen Joël en Sara wonen aan de Warnsveldseweg 52. Sara's ouders, Jacob Hanouwer en Anna Hanouwer-Roos, woonden met Sara's broer Abraham Hanouwer aan de Ruysdaelstraat 2, om de hoek. (Stolpersteine Zutphen)

Op 19 november 1935 werd hun zoon Koos Jacob geboren. Hij werd ook Koosje genoemd. Volgens het familieverhaal is hij waarschijnlijk vernoemd naar zijn grootvader aan vaderszijde, Koos Norden, en zijn grootvader aan moederszijde, Jacob Hanouwer.

Koosje kwam regelmatig bij zijn grootouders aan de Ruysdaelstraat. Daar woonde ook Joke Withuis, die hem kende. Zij vertelde later dat zij dol op het jongetje was en dat hij bij haar thuis regelmatig iets lekkers kreeg. Wanneer hij daarna bij zijn grootouders terugkwam, zei hij met een licht schuldgevoel: „Ik heb niets gegeten!” Zijn grootmoeder wist volgens de herinnering van Joke natuurlijk wel beter, maar liet dat verder rusten.

Joël werkte als handelsreiziger in levensmiddelen. In april 1941 woonden Joël, Sara en Koos Jacob nog altijd aan de Warnsveldseweg 52. (Oorlogsbronnen)

Hun zoon Koosje ging naar de Joodse school. Hij zat daar in dezelfde klas als David Meijers. David herkende hem later op een groepsfoto, waardoor bekend is hoe Koosje eruitzag. Deze foto lijkt de enige bewaard gebleven foto van Koos Jacob te zijn.

In 1942 werd het gezin geconfronteerd met de deportaties van de Joodse bevolking. Over de laatste periode in Zutphen zijn twee ooggetuigenverklaringen bewaard gebleven.

Diny Karssenberg, die als elfjarig meisje aan de Frans Halslaan woonde, vertelde later dat zij op de Warnsveldseweg zag hoe een jongetje met zijn ouders bij een auto met militairen werd gestopt. Zij herinnerde zich dat het jongetje mogelijk een teddybeer tegen zich aan hield. Zij vermoedde later dat zij daar Koosje met zijn ouders had gezien.

Ook Ben Dijkman, die met zijn ouders aan de Warnsveldseweg 42 woonde, vertelde dat hij vanuit de erker van hun woning zag hoe het gezin Norden werd opgehaald. Hij herinnerde zich het beeld van Joël, Sara en Koosje die in een auto werden meegenomen. Tegenover de woning was een slagerij. Volgens zijn herinnering kreeg het gezin daar nog iets te eten toegestopt.

Het gezin werd naar Westerbork gebracht. Op 18 januari 1943 werden Joël, Sara en hun zevenjarige zoon Koos Jacob vanuit Westerbork naar Auschwitz gedeporteerd. Zij werden daar op 21 januari 1943 vermoord. (Stolpersteine Zutphen)

Joël Norden was 35 jaar oud.

Bronnen

• Joodse bewoners in de Schilderswijk Zutphen – Een zoektocht naar verhalen, onderdeel Familie Norden – Warnsveldseweg 52, verhaal van Corinne Abbas.
• De Zutphense Kehille in het bijzonder, gegevens over Joël Norden, Sara Norden-Hanouwer en Koos Jacob Norden.
• Gerdien Verschoor, Herinnering aan huizen, verhalen van mensen / Vooronderzoek Joods Vastgoed, 2023. Deze externe publicatie is als aanvullende bron geraadpleegd voor de historische context van de Zutphense Joodse families en hun woningen. Gerdien Verschoor – Vooronderzoek Joods Vastgoed
• Joël Norden, Digitaal Joods Monument, persoonsgegevens, familiegegevens, beroep, verhuizing naar Zutphen en huwelijk.
• Wim Huijsmans, “Aanvulling”, Digitaal Joods Monument, 17 juni 2016. Deze externe bijdrage vermeldt de verhuizing van Joël van Zwolle naar Zutphen op 21 juni 1934 en verwijst daarbij naar het Bevolkingsregister Zwolle 1860–1940. Digitaal Joods Monument – Aanvulling Joël Norden
• Joël Norden, Oorlogsbronnen, voor beroep, verblijf in Westerbork en deportatie naar Auschwitz. Oorlogsbronnen – Joël Norden
• Warnsveldseweg 52, Digitaal Joods Monument, voor de bewonersregistratie van april 1941. Digitaal Joods Monument – Warnsveldseweg 52