Elisabeth Vomberg - van Dijk
Familie - Verhaal - Foto's - Verkaufsbuch - Bronnen
- Oss,
-Ondergedoken,Oorlog overleefd-
Amersfoort,
Elisabeth werd 95 jaar
Familie
Gehuwd met: Emanuel Vomberg
Ouders: Susanna van Dijk-Cohen
Verhaal
Elisabeth van Dijk werd op 23 augustus 1890 in Oss geboren. Zij was een dochter van Jozef van Dijk en Susanna Cohen. Haar moeder werd ook Susanna van Dijk-Cohen genoemd. Elisabeth had onder anderen een broer, Jacob van Dijk, die tijdens de Holocaust werd vermoord.
Op 1 september 1920 trouwde Elisabeth in Oss met Emanuel Vomberg, geboren op 19 januari 1891 in Zutphen. Na hun huwelijk vestigde het echtpaar zich in Zutphen. Emanuel dreef een manufacturen- en kledingzaak aan de Nieuwstad 44. Het gezin kreeg drie kinderen: Mietje, die Meta werd genoemd, Jozeph (Joop), geboren op 27 mei 1923, en Esther, geboren op 25 mei 1931.
De oorlogsjaren
Tijdens de Duitse bezetting werd het gezin Vomberg gedwongen onder te duiken. Elisabeth en haar man Emanuel vonden onderdak bij Jan Willem Heijink en zijn vrouw Hendrika Maria Addink op boerderij Het Vriezekolk aan de Elzerdijk in Eefde.
Hun kinderen moesten afzonderlijk onderduiken. Meta verbleef bij de familie Hobrink in De Hoven, aan de westkant van de IJssel in Zutphen. Joop zat een groot deel van de oorlog ondergedoken in de omgeving van Epe. Tegen het einde van de oorlog werd hij gevangengezet in kamp Westerbork. Esther verbleef bij de familie Nijkamp in Vledderveen.
De onderduik op boerderij Het Vriezekolk
Over de onderduik van Elisabeth en Emanuel is een bijzondere persoonlijke getuigenis bewaard gebleven. Hun zoon Joop vertelde hierover in het boek Dat doe je gewoon. Zutphense onderduikverhalen 1940–1945, samengesteld door Bart Mendelson en Peter Kooij.
De familie Heijink bood onderdak aan meerdere Joodse onderduikers, onder wie het echtpaar Vomberg en de familie Neterson. Jan Willem Heijink was klant van de winkel van Emanuel. Volgens Joop hielp de boer belangeloos mensen die uit het westen kwamen en bood hij hun onderdak en voedsel.
Voor de onderduikers was op de boerderij een verborgen verblijfplaats gemaakt. Op de hooizolder boven de stallen was een kamer gebouwd. Deze was bereikbaar via een verborgen deurtje op de zaadzolder in het voorhuis. Het deurtje werd aan het zicht onttrokken door zakken zaad. De schuilruimte zelf was afgedekt met hooi. Volgens een aanvullende getuigenis van Henk Rouwenhorst, een kleinzoon van de familie Heijink, bleef de schuilplaats gedurende de hele oorlog onontdekt. Zelfs de buren wisten niet dat er onderduikers op de boerderij verbleven.
De omstandigheden waren zwaar. Joop vertelde dat zijn ouders nauwelijks buiten kwamen en vrijwel nooit frisse lucht kregen. Zijn vader Emanuel hield zich aan de Joodse spijswetten en weigerde vlees te eten dat niet koosjer was geslacht. Daardoor was hij tegen het einde van de oorlog sterk verzwakt en ondervoed.
Tijdens de laatste gevechten in de omgeving moesten de bewoners van de boerderij dekking zoeken in een sloot. Emanuel kreeg daar water in zijn longen en ontwikkelde een longontsteking. Toen Joop na de bevrijding terugkeerde naar Zutphen, trof hij zijn vader ernstig ziek aan.
Na de bevrijding
Na de bevrijding keerden Elisabeth en Emanuel terug naar Zutphen. Ook hun kinderen overleefden de oorlog. De familie werd kort na de oorlog gefotografeerd achter de winkel aan de Nieuwstad. Op de foto zijn Elisabeth en Emanuel te zien, samen met hun kinderen en neef Dolf Wijler.
Het gezin pakte het leven in Zutphen weer op. De winkel aan de Nieuwstad werd opnieuw opgebouwd. Emanuel bleef nog jarenlang actief in de Joodse gemeenschap van Zutphen.
Elisabeth overleed op 4 maart 1985 in Amersfoort, 94 jaar oud. Zij werd begraven op begraafplaats Moscowa in Arnhem.
Bronnen
- Bart Mendelson en Peter Kooij, Dat doe je gewoon. Zutphense onderduikverhalen 1940–1945 (2014), in het bijzonder pagina 20–22. Bevat de persoonlijke getuigenis van Joop Vomberg en de aanvullende familiegetuigenis van Henk Rouwenhorst.
- DutchJewry, genealogie Vomberg, familiegegevens van Emanuel Vomberg en Elisabeth van Dijk.
- Westerborkportretten, familiegegevens Van Dijk en Vomberg.
- Open Archieven, Gelders Archief, huwelijksregister Zutphen, 24 december 1947, akte 265. Vermeldt Elisabeth van Dijk als moeder van Mietje Vomberg.
- Joods Monument, persoonsregistratie Elisabeth Vomberg-van Dijk.
- Joods Monument, persoonsregistratie Emanuel Vomberg.
- Stolpersteine Zutphen, onderzoeksgegevens over de familie Vomberg en de onderduik op boerderij Het Vriezekolk.
Bronkritische opmerkingen
- De beschrijving van de schuilplaats, de leefomstandigheden en de ziekte van Emanuel is gebaseerd op de herinneringen van zoon Joop. Dit is een persoonlijke getuigenis, opgetekend in 2014.
- De aanvullende beschrijving van de verborgen toegang komt van Henk Rouwenhorst, een kleinzoon van de onderduikgevers.
- De genealogische bronnen vermelden als huwelijksdatum 1 september 1920. Een originele huwelijksakte heb ik nog niet geraadpleegd.
- De geboortedatum en overlijdensdatum van Elisabeth worden door meerdere genealogische bronnen bevestigd.
- De onderduik van Elisabeth en Emanuel op Het Vriezekolk is dus niet alleen gebaseerd op een latere websitebeschrijving: er bestaat een uitgebreidere, gepubliceerde familiegetuigenis.
Belangrijkste nieuwe bron:
Dat doe je gewoon – Zutphense onderduikverhalen 1940–1945 (PDF)
De pagina's 20–22 zijn voor deze biografie bijzonder waardevol.
Foto's