Harry Sanders

  • Zutphen,
    -Ondergedoken,Oorlog overleefd-
    Aalst-Waalre,
    Harry werd 85 jaar


 

Familie


 


 

Verhaal


 

Het aanvullende onderzoek levert een veel uitgebreider beeld op dan alleen de Zutphense familiegeschiedenis. Vooral het materiaal van Joods Monument Zaanstreek vult de bestaande biografie aan met Harry's gedwongen vertrek uit Wormer, zijn onderduikadressen, zijn schuilnaam en de hulp die hij en Sella tijdens de oorlog verleenden.

Ook De Zutphense Kehille in het bijzonder (Peter Kooij, 2024, p. 112–114) bevat nieuwe gegevens over zijn jeugd, opleiding, zionistische activiteiten, zijn ouders en het leven na de oorlog. Hieronder verwerk ik die gegevens in één doorlopende biografie.

Harry Sanders werd op 11 juli 1915 geboren in Zutphen. Hij was de zoon van Jacob (Jaap) Sanders (1879–1943), fotograaf en eigenaar van Atelier Brincker, en Martha Sanders-Hart (1885–1943). Hij had een jongere zus, Greta Lina (Greet), geboren in 1920.

Zijn vader had zijn fotozaak aan de Boompjeswal 5. Zijn moeder dreef een hoedenzaak onder de naam Maison Hart. De zaak was aanvankelijk gevestigd aan de Nieuwstad 37. Het gezin woonde later aan de Boompjeswal 11a, in een huis dat in 1929 naar eigen inzicht was gebouwd. In 1920 hadden zijn ouders bovendien een stuk grond gekocht in het bos bij de Jodendijk in Eefde. Daar lieten zij het vakantiehuisje De Boet bouwen.

Het gezin werd omschreven als liberaal-Joods. Thuis werd koosjer gegeten, maar de ouders bezochten de synagoge niet vaak. Harry en zijn zus gingen naar een openbare school. Harry deed wel zijn bar mitswa.

Opleiding en jeugd

Harry volgde de middelbare technische school in Amsterdam en studeerde daarna werktuigbouwkunde aan de Technische Hogeschool in Delft. Vlak voor het uitbreken van de oorlog liep hij stage op een schip dat naar Nederlands-Indië voer. Door het uitbreken van de oorlog moest het schip terugkeren.

Hij behaalde in juli 1941 zijn ingenieursdiploma, kort voordat het voor Joodse studenten onmogelijk werd om aan niet-Joodse instellingen af te studeren. Bij de diploma-uitreiking kreeg hij te horen: 'Als u geen Jood was geweest, had u cum laude gekregen.'

Harry was betrokken bij de Zutphense zionistische jongerenvereniging Libie Bemizrach. De vereniging organiseerde bijeenkomsten over Palestina, Joodse geschiedenis en cultuur en de internationale ontwikkelingen. Harry was een van de vaste gasten bij de familie Weijl aan de toenmalige Deventerstraat 1. Daar ontmoette hij ook regelmatig zijn latere vrouw Sella van Straten.

Werk in de Zaanstreek en huwelijk

In het najaar van 1941 ging Harry werken bij de N.V. Vereenigde Blikfabrieken (Verblifa) in Krommenie. Hij had gereageerd op een personeelsadvertentie waarin mbo'ers werden gevraagd. Hoewel hij inmiddels ingenieur was, verwachtte hij als Jood moeilijk werk op zijn niveau te kunnen vinden. Directeur Van der Waarden nam hem aan en begreep dat hij feitelijk ingenieur was.

Harry verhuisde naar Wormer en vond een kamer bij de familie Steketee, een bakkersgezin aan de Nieuweweg 78. In het bevolkingsregister van Wormer werd zijn ingenieurstitel vermeld.

Harry had Sella van Straten leren kennen toen zij in 1937 en 1938 als leerling-verpleegkundige werkte in het ziekenhuis van Zutphen. Sella was geboren op 15 april 1917 in Amsterdam. Na haar opleiding werkte zij in het Nederlands-Israëlitisch Ziekenhuis in Amsterdam.

Op 15 mei 1942 trouwden Harry en Sella in Amsterdam. Door de reisbeperkingen voor Joden konden zijn ouders niet bij het huwelijk aanwezig zijn. Het huwelijk moest worden gesloten aan de Plantage Parklaan 9, een van de weinige plaatsen waar Joodse huwelijken toen nog konden plaatsvinden.

Onderduik en verzet

In het voorjaar van 1942 werden de Joodse inwoners van Wormer gedwongen naar Amsterdam te vertrekken. Voor Harry was 22 april 1942 als vertrekdatum vastgesteld. Hij moest zijn woonplaats verlaten, maar bleef werken bij Verblifa in Krommenie.

Harry en Sella zagen het gevaar toenemen en doken in 1942 onder. Een eerste onderduikadres was bij Dirk Braams, een medewerker van Verblifa. Hij woonde aan de Popelstraat 1 in Assendelft, een straat die na een gemeentelijke grenswijziging bij Krommenie kwam te liggen. Het echtpaar verbleef daar ongeveer drie maanden.

Toen de risico's te groot werden, zocht Harry contact met zijn tandarts in Zaandam, Dirk Frederik Veldkamp. Harry gebruikte daarbij een vervalst persoonsbewijs en droeg geen Jodenster meer. Veldkamp en zijn vrouw Carolina boden het echtpaar onderdak in hun huis aan de Stationsstraat. Het huis was ook een opvangadres voor andere onderduikers en mensen die hulp nodig hadden. Veldkamp was betrokken bij het verzet en bij het vervalsen van documenten.

Harry en Sella gebruikten valse identiteitspapieren. Harry had de schuilnaam Pieter Johan Buiteman. Sella gebruikte het persoonsbewijs van haar vriendin Cornelia Souwtje (Corrie) Ziegeler-Touw. Zij had haar eigen persoonsbewijs aan Sella afgestaan. In het voorjaar van 1943 werd Sella tijdens een treinreis gecontroleerd. De controleur vergeleek het nummer van haar persoonsbewijs met de gegevens in het register, maar ontdekte de persoonsverwisseling niet.

Het echtpaar verbleef tijdens de oorlog op verschillende onderduikadressen. Een daarvan was landgoed Mariënwaerdt bij Beesd. Toen Harry in de trein hoorde dat een NSB'er in Beesd wist dat er Joden op het landgoed ondergedoken zaten, besloot hij te vertrekken. Enkele dagen later vond daar een inval plaats waarbij andere onderduikers werden opgepakt.

Via een studievriend vonden Harry en Sella vervolgens onderdak in Eindhoven. Kort voor de bevrijding van die stad, op 18 september 1944, vroeg het verzet hun naar Amsterdam te gaan. Daar verbleef een Joods meisje, Philine Polak, ondergedoken in de woning aan de Bethaniëndwarsstraat 9. Zij kon daar niet alleen blijven. Harry en Sella namen hun intrek in de woning om haar gezelschap te houden.

Tijdens hun onderduikperiode maakten Harry en Sella gebruik van vervalste identiteitspapieren. In de beschrijving van hun oorlogservaringen wordt ook vermeld dat Harry betrokken was bij het vervalsen van persoonsbewijzen en advies gaf over chemicaliën. Sella verrichtte eveneens verzetswerk, onder meer met het vervoeren van illegale materialen.

Harry en Sella bleven in Amsterdam tot de bevrijding. Harry hielp daar bij een boekhandel. Op 4 mei 1945 waren zij samen met Dirk Veldkamp in Amsterdam toen via de radio het einde van de oorlog werd aangekondigd.

Zijn ouders

Tijdens de oorlog probeerde Harry ook voor zijn ouders een onderduikadres te vinden. Zijn moeder Martha wilde echter niet onderduiken. Zij wilde haar gastgevers niet in gevaar brengen. Zijn ouders werden opgepakt en naar kamp Westerbork gebracht. Harry heeft hen daar nog bezocht.

Jacob en Martha Sanders werden op 20 januari 1943 naar Westerbork overgebracht. Op 29 januari werden zij met een transport naar Auschwitz gedeporteerd. Beiden werden daar vermoord.

Na de oorlog heeft Harry zich ingespannen om de bezittingen van zijn ouders terug te krijgen. Samen met zijn zus Greet kreeg hij via een notaris geld terug dat zijn ouders daar hadden ondergebracht. Ook het vakantiehuisje De Boet werd naar Eindhoven verplaatst. In 2011 kreeg Sella een glazen schaal van Copier terug die haar schoonvader tijdens de oorlog bij een bekende in bewaring had gegeven.

Na de oorlog

Vijf dagen na de bevrijding bood directeur Van der Waarden van Verblifa Harry een directiefunctie in Delft aan. Harry vond zichzelf daarvoor nog te onervaren. Later in 1945 trad hij in dienst bij Philips in Eindhoven, waar hij als ingenieur op de röntgenafdeling werkte.

Harry en Sella kregen drie kinderen: Jaap, Marian en Harriët. Het gezin woonde in Eindhoven. De plannen om naar Palestina te emigreren werden niet uitgevoerd. Sella kreeg tuberculose en gebruikte het naar Eindhoven verplaatste vakantiehuisje De Boet om te kuren.

De kinderen groeiden op met de instructie hun Joodse achtergrond niet naar buiten te brengen. Zij bezochten een openbare school. Harry ging zelf alleen naar de synagoge wanneer er voor een minjan voldoende mannen nodig waren. Zijn zoon Jaap deed wel zijn bar mitswa.

Harry Sanders overleed op 14 november 2000 in Aalst-Waalre. Hij was 85 jaar oud.

Bronnen

Aanvullende onderzoeksnotities

Er zijn drie bronnen die ik nadrukkelijk zou bewaren bij het dossier:

  1. Joods Monument Zaanstreek bevat twee afzonderlijke verhalen over Harry. Het eerste behandelt zijn opleiding, werk in Wormer en de eerste onderduikplek. Het tweede beschrijft de contacten met Dirk Veldkamp, de schuilnamen, Mariënwaerdt en de terugkeer naar Amsterdam. De informatie is mede gebaseerd op interviews met Sella en familieleden. Joods Monument Zaanstreek
  2. De Zutphense Kehille in het bijzonder geeft aanvullende informatie over zijn jeugd, zijn betrokkenheid bij Libie Bemizrach en de geschiedenis van zijn ouders. De familie Sanders-foto's op pagina 113 zijn daarbij ook relevant. Stolpersteine Zutphen
  3. Het familieboek De oorlog, van Jaap Sanders, is een belangrijke aanvullende bron om nog te raadplegen. Het behandelt de oorlogservaringen van Harry en Sella aan de hand van familieherinneringen. De beschikbare catalogus vermeldt onder meer Harry's activiteiten met vervalste persoonsbewijzen. Ik heb het boek zelf niet kunnen inzien en heb het daarom niet als geraadpleegde bron in de biografie opgenomen. Digisoft

Nog een aandachtspunt: de bronnen verschillen enigszins in de datering van het begin van de onderduik. Het familieboek wordt in de catalogus gekoppeld aan juni 1942, terwijl Joods Monument Zaanstreek september 1942 noemt. Daarom heb ik in de biografie geen exacte begindatum opgenomen.


 

Foto's