Theodora Josephia (Thea) Windmuller
Familie - Verhaal - Foto's - Verkaufsbuch - Bronnen
- Winterswijk,
-Ondergedoken,Vermoord in kamp-
Auschwitz,
Theodora Josephia (Thea) werd 22 jaar
Familie
Verhaal
Het bronnenonderzoek levert aanzienlijk meer op dan alleen de gegevens over haar arrestatie en deportatie. Thea’s dagboeken en de 91 bewaard gebleven brieven van Wolfgang Maas vormen de basis van een boek van haar nicht Mirjam Schwarz en journalist Hans Bouman. Daarnaast zijn er familiegetuigenissen, een documentaire, gegevens over de Joodse gemeenschap van Winterswijk en historische politieberichten.
Een belangrijk onderscheid is dat tussen de verschillende data rond haar arrestatie en deportatie. De bronnen noemen 14 december 1943 als arrestatiedatum in Amsterdam, 16 december als aankomst in Westerbork en 25 januari 1944 als vertrek van het transport naar Auschwitz. De datum 28 januari 1944 wordt als overlijdensdatum in Auschwitz vermeld. Eén lokale bronnenpagina noemt echter 23 januari als transportdatum; dat wijkt af van de andere bronnen en lijkt een registratieverschil dat zichtbaar moet blijven.
Theodora Josephia (Thea) Windmuller werd op 17 mei 1921 geboren in Winterswijk. Zij was de jongste dochter van Jozeph Windmuller en Rika Levie. Haar ouders hadden een dames- en herenkledingzaak in Winterswijk. Het gezin woonde boven de winkel. Thea had drie oudere zussen: Lieze, Martha en Bertha Theodora, die Betty werd genoemd.
Thea groeide op in de Joodse gemeenschap van Winterswijk. Zij bezocht bijeenkomsten van de Joodse jeugdvereniging, speelde tafeltennis en korfbal en ging graag uit met vrienden. Ook werkte zij mee in de kledingzaak van haar ouders. In haar dagboek schreef zij vanaf maart 1939 over haar dagelijkse leven, haar familie, vrienden en relaties.
In 1936 was de uit Duitsland gevluchte Wolfgang Maas naar Winterswijk gekomen. Hij was daar leerling-schilder en volgde een vakopleiding. Thea en Wolfgang leerden elkaar kennen via de Joodse jeugdvereniging. In maart 1941 kregen zij een relatie. Zij schreven elkaar en spraken regelmatig af. Wolfgang was voor Thea een belangrijke steun. In haar dagboek beschreef zij hun relatie en de plannen die zij samen maakten. Zij hoopten later te trouwen en naar Brazilië te gaan, waar Wolfgangs ouders woonden.
De Duitse bezetting had steeds grotere gevolgen voor het gezin Windmuller. De kledingzaak werd in 1941 door de bezetter onteigend en overgenomen door een Duitse beheerder. In 1942 werd het gezin gedwongen te vertrekken uit de woning boven de winkel. Thea nam werk aan als dienstbode in Zutphen en woonde aan de Deventerweg 81.
Op 22 oktober 1942 verscheen in het Algemeen Politieblad een opsporingsbericht van de commissaris van politie in Zutphen. Daarin werd verzocht Theodora Josephia Windmuller, dienstbode en woonachtig aan de Deventerweg 81, op te sporen en voor te geleiden. Als reden werd vermeld dat zij ervan werd verdacht zonder de vereiste vergunning van woonplaats te zijn veranderd. Op 12 november 1942 volgde een tweede opsporingsbericht. Deze omschrijving werd gebruikt voor Joden die waren ondergedoken.
In het najaar van 1942 dook Thea onder in Friesland. Zij verbleef achtereenvolgens op verschillende adressen, onder meer in Oudega, Noordbergum en Hijlaard. Zij gebruikte de schuilnaam Tonny. Haar dagboek beschrijft het leven op de onderduikadressen, de contacten met de mensen die haar onderdak boden en de beperkingen waarmee zij te maken had.
In oktober 1942 schreef zij dat haar ouders en haar oudste zus Lieze waren weggevoerd. Jozeph en Rika Windmuller en hun dochter Lieze waren in oktober 1942 via Westerbork naar Auschwitz gedeporteerd en daar op 19 oktober 1942 vermoord. Thea hoorde tijdens haar onderduik dat zij niet waren teruggekeerd.
Ook Wolfgang was ondergedoken. Hij verbleef aanvankelijk in de omgeving van Winterswijk en later in Amsterdam. Omdat zij niet bij elkaar konden zijn, onderhielden Thea en Wolfgang contact via brieven en briefjes die door anderen werden overgebracht. Van Wolfgang zijn 91 brieven aan Thea bewaard gebleven. In zijn brieven moedigde hij haar aan en spraken zij over hun toekomst.
Thea wisselde meerdere keren van onderduikadres. In december 1943 besloot zij naar Wolfgang in Amsterdam te gaan. Zij reisde onder een andere naam en kwam op 7 december bij hem aan. Zij verbleven op een onderduikadres aan de Bestevaerstraat 185. In haar dagboek beschreef Thea de hereniging en de dagen die zij samen doorbrachten. Haar laatste aantekening dateert van 10 december 1943.
Op 14 december 1943 werden Thea, Wolfgang en zes andere onderduikers op het adres aan de Bestevaerstraat gearresteerd. Zij werden naar de Sicherheitsdienst aan het Amsterdamse Scheltemaplein gebracht. Op 16 december kwamen Thea en Wolfgang aan in kamp Westerbork.
Op 25 januari 1944 vertrok transport 84 vanuit Westerbork naar Auschwitz. Thea werd op 28 januari 1944 in Auschwitz vermoord. Zij was 22 jaar oud.
Haar zus Martha en haar zus Betty overleefden de oorlog. Betty was getrouwd met Salli Schwarz. Hun dochter Mirjam Schwarz vond jaren later de dagboeken van Thea en de brieven van Wolfgang terug in het familiearchief. Samen met journalist Hans Bouman schreef zij het boek Ik hoop dat alles weer gewoon wordt, dat in 2020 verscheen. Het boek is gebaseerd op Thea's dagboeken, Wolfgangs brieven, foto's en aanvullend familie- en historisch onderzoek.
Bronnen
- Digitaal Joods Monument, “Theodora Josephia Windmuller”, persoonsrecord. Geboorte- en overlijdensgegevens, familieverbanden, foto's en bijdragen van Mirjam Schwarz.
https://www.joodsmonument.nl/nl/page/225432/theodora-josephia-windmuller - Digitaal Joods Monument, “Over Theodora Josephia Windmuller”, biografische bijdrage van de redactie, 7 april 2016. Bevat de twee opsporingsberichten uit het Algemeen Politieblad.
https://www.joodsmonument.nl/nl/page/514108/about-theodora-josephia-windmuller - Oorlogsbronnen, persoonsrecord Theodora Josephia Windmuller. De persoonsrecordpagina is via het Digitaal Joods Monument geïdentificeerd; de inhoud kon niet worden geladen.
https://www.oorlogsbronnen.nl/person/b0a74eb7-325a-41ec-a0e2-f65429744003 - Mirjam Schwarz en Hans Bouman, Ik hoop dat alles weer gewoon wordt. Het aangrijpende verhaal van een Joods meisje in Winterswijk tijdens de Tweede Wereldoorlog, Luitingh-Sijthoff, 2020. Geraadpleegd: door de uitgever beschikbaar gesteld boekfragment en de auteursinformatie.
https://www.lsuitgeverij.nl/wp-content/uploads/2024/03/9789024576562_fragm.pdf
https://mirjamschwarz.nl/boek/ - Nationaal Onderduikmuseum, “Als opgejaagd wild”. Beschrijving van Thea's onderduikperiode, haar dagboek, Wolfgang Maas en hun arrestatie. Gebaseerd op het getuigschrift van Wolfgang Maas en informatie van Mirjam Schwarz.
https://nationaalonderduikmuseum.nl/verhalen/als-opgejaagd-wild/ - Post uit de vergetelheid, “Wolfgang und Thea”, documentaire en begeleidende historische tekst, 2017. Bevat informatie over hun relatie, onderduikadressen, arrestatie en deportatie.
https://pudv.nl/wolfgang-und-thea/ - Dirk Schouten, EenVandaag, “Oorlogsdagboeken laten zien hoe de hunkering naar liefde de Joodse Thea fataal werd”, 1 mei 2021. Interview met Mirjam Schwarz over Thea's dagboeken en de familiegeschiedenis.
https://eenvandaag.avrotros.nl/artikelen/oorlogsdagboeken-laten-zien-hoe-de-hunkering-naar-liefde-de-joodse-thea-fataal-werd-128337 - Werkgroep Leren van de Oorlog, “Theodora Josephia Windmuller”, familieoverzicht en documentatie over het gezin Windmuller, de opsporingsberichten en transport 84.
https://www.werkgroeplvdo.com/whzag/persoon/358/ - OudWinterswijk, “Familie Windmuller” en “Joodse slachtoffers W”. Familiegegevens, woonadressen, deportatiegegevens en verwijzingen naar de burgerlijke stand van Winterswijk.
https://www.oudwinterswijk.nl/tweede-wereldoorlog/slachtoffers/joodse-slachtoffers/joodse-gezinnen/fam-windmuller/fam-windmuller/
https://www.oudwinterswijk.nl/tweede-wereldoorlog/slachtoffers/joodse-slachtoffers/joodse-slachtoffers-w/ - Stolpersteine Zutphen, persoonsdossier Theodora Josephia (Thea) Windmuller. Gebruikt voor de Zutphense adresgegevens en de verwijzingen naar de opsporingsberichten.
https://www.stolpersteinezutphen.nl/persoon/theodora-josephia-thea-windmuller - Op 11 november 2026 werd een Stolperstein geplaatst voor Thea in Winterswijk. Zie artikel.
Onderzoeksnotities
- Woonadressen: de bronnen noemen Winterswijk, Zutphen en verschillende onderduikplaatsen in Friesland. De lokale documentatie noemt specifiek Oudega, Noordbergum en Hijlaard. De beschikbare informatie geeft nog geen volledig overzicht van de data waarop zij tussen deze adressen wisselde.
- Zutphen: de twee opsporingsberichten uit oktober en november 1942 zijn concrete aanwijzingen dat Thea toen niet meer op haar geregistreerde adres verbleef. Het beroep dienstbode en het adres Deventerweg 81 zijn in het politiebericht vermeld.
- Arrestatie: de bronnen noemen 14 december 1943 als datum van de arrestatie. Het dagboek eindigt op 10 december. De precieze aanleiding voor de inval en de identiteit van degene die de onderduikers mogelijk heeft verraden, zijn niet vastgesteld. De bronnen spreken daarom van een vermoedelijke verraden onderduik.
- Transport: de meeste geraadpleegde bronnen noemen 25 januari 1944 als vertrekdatum van transport 84 naar Auschwitz. OudWinterswijk vermeldt op één pagina 23 januari 1944. Die afwijkende datum is niet overgenomen.
- Overlijden: het Digitaal Joods Monument en de lokale documentatie vermelden 28 januari 1944 in Auschwitz. Het Nationaal Onderduikmuseum noemt op dezelfde pagina zowel 25 januari als transport-/sterfdatum, maar vermeldt elders 28 januari als overlijdensdatum. De datum 28 januari is aangehouden.
- Wolfgang Maas: de bronnen zijn niet geheel eensluidend over zijn latere lot. De documentaire vermeldt dat hij op 3 maart 1944 in Monowitz aankwam en daar in de ziekenbarak verbleef. Een verklaring van een jeugdvriend uit 1954 vermeldt dat Wolfgang in Auschwitz aan dysenterie zou zijn overleden. Andere bronnen registreren zijn overlijden op 21 januari 1945 in Midden-Europa. Dit is een afzonderlijk onderzoekspunt en is niet verder uitgewerkt in Thea's biografie.
- Dagboeken en brieven: het boek van Schwarz en Bouman is gebaseerd op vijf dagboekaantekeningenboeken en 91 brieven van Wolfgang. Het volledige boek is niet integraal geraadpleegd; het door de uitgever beschikbaar gestelde fragment en de aanvullende publicaties zijn gebruikt.
- Aanvullend archiefonderzoek: voor een verdere verdieping zijn vooral de originele opsporingsberichten in het Algemeen Politieblad, de persoons- en transportregistraties van Westerbork en Auschwitz en de oorspronkelijke dagboeken en brieven relevant. De laatstgenoemde stukken zijn via de familie en het boek van Schwarz en Bouman bekend, maar niet afzonderlijk in een archief geraadpleegd.
Foto's