Sara Vromen-Polak

  • Middelburg,
    -Deportatie overleefd, Oorlog overleefd-
    ,
    Sara werd 92 jaar


 

Familie


 

Gehuwd met: Abraham Vromen


 

Verhaal


 

Sara Vromen-Polak werd op 12 maart 1922 geboren in Middelburg. Zij groeide op in de Joodse gemeenschap van die stad. In een later interview voor de serie De Laatste Getuigen vertelde zij dat Middelburg vóór de oorlog ongeveer tweehonderd Joodse inwoners telde. Zij herinnerde zich onder anderen twee Joodse artsen en een koosjere slager.

Tijdens de Duitse bezetting werd de Joodse bevolking van Zeeland gedwongen de provincie te verlaten. Sara's ouders vertrokken naar Amsterdam. Sara ging naar Zutphen, waar haar verloofde Abraham Vromen woonde. Zij verbleef daar bij hem.

Abraham Vromen was op 25 november 1917 geboren in Zutphen. Hij was een zoon van Gerson Vromen en Hannchen (Anne) Schönthal. Sara Polak en Abraham Vromen trouwden op 15 april 1942 in Middelburg. Abraham beschikte aanvankelijk over een tijdelijke Sperre, waardoor deportatie enige tijd werd uitgesteld. Uiteindelijk werden Sara, Abraham en zijn ouders opgepakt.

Kamp Vught en het Philips-Kommando

Sara werd naar Kamp Vught gebracht. Daar werkte zij als dwangarbeidster in het Philips-Kommando. Joodse gevangenen die voor Philips werkten, genoten aanvankelijk een zekere bescherming tegen deportatie. Die bescherming bleek tijdelijk.

Op 3 juni 1944 werd Sara met het grote Philips-transport vanuit Vught naar Auschwitz-Birkenau gedeporteerd. In haar interview vertelde zij dat zij daar ongeveer vier dagen verbleef. Vervolgens werd zij naar het concentratiekamp Gross-Rosen gebracht en vandaar naar het buitencommando Reichenbach.

Reichenbach en Telefunken

In Reichenbach werkte Sara in het Telefunken-Kommando. De gevangenen werden daar ingezet bij de productie van elektronische onderdelen, waaronder radiobuizen en radarcomponenten.

In haar herinneringen vertelde Sara over de honger en de pogingen om aan voedsel te komen. Zij ging met een vriendin op zoek naar voedselresten die door de Duitsers waren weggegooid. Soms verzamelden zij zelfs botten uit vuilnisbakken om die open te breken en de laatste resten voedsel eruit te halen.

Verdere kampverplaatsingen

Sara vertelde dat zij tijdens haar gevangenschap in elf kampen en buitencommando’s terechtkwam. De route die uit haar relaas naar voren komt, is:

Volgorde Kamp of locatie Bijzonderheden
1 Kamp Vught Dwangarbeid in het Philips-Kommando
2 Auschwitz-Birkenau Aankomst met het Philips-transport op 3 juni 1944; volgens Sara ongeveer vier dagen verblijf
3 Gross-Rosen Concentratiekamp; Sara werd van hieruit naar Reichenbach overgebracht
4 Reichenbach Buitencommando van Gross-Rosen; dwangarbeid in het Telefunken-Kommando
5 Ravensbrück Volgende kamp tijdens de verplaatsingen in 1945
6 Neuengamme Verdere verplaatsing naar het noorden van Duitsland
7 Horneburg Buitencommando
8 Limmer Buitencommando
9 Hamburg-Eidelstedt Buitencommando
10 Hamburg-Sasel Buitencommando
11 Bergen-Belsen Laatste kamp; Sara werd hier in het voorjaar van 1945 bevrijd

De tabel geeft de volgorde weer zoals die in de bestaande reconstructie op basis van Sara's herinneringen is opgenomen. Niet alle genoemde locaties waren zelfstandige concentratiekampen: verschillende waren buitencommando's van grotere kampen.

De laatste oorlogsmaanden

Begin 1945 werden de kampen in het oosten van Duitsland ontruimd vanwege de opmars van het Rode Leger. Sara beschreef in haar interview de gedwongen verplaatsingen naar het westen en noorden. De gevangenen moesten lange afstanden lopen en werden ook per trein vervoerd. Tijdens een transport zaten zij in open goederenwagons, bij temperaturen die volgens haar tot meer dan twintig graden onder nul daalden.

Zij vertelde over de slechte omstandigheden tijdens deze transporten, de kou en het gebrek aan voedsel. Ook beschreef zij hoe gevangenen door uitputting en ziekte snel achteruitgingen.

Tijdens een deel van haar gevangenschap was Abraham bij haar. Later raakte zij hem uit het oog. Abraham overleefde de oorlog niet. Volgens de beschikbare genealogische gegevens overleed hij op 23 februari 1945 tijdens een transport tussen Langebielau en Dachau.

Bevrijding en terugkeer

De laatste kampbestemming van Sara was Bergen-Belsen. Zij overleefde de gevangenschap en werd in het voorjaar van 1945 bevrijd.

Na de oorlog keerde zij terug naar Nederland. Haar ouders, broer en zus bleken de oorlog op een onderduikadres te hebben overleefd. Een groot deel van haar familie was vermoord. In het interview sprak Sara over ongeveer negentig familieleden die waren omgekomen.

Zij vertelde dat zij bij haar terugkeer vrijwel niets meer bezat en dat haar lichamelijke en geestelijke toestand slecht was. Ook herinnerde zij zich dat er weinig begrip was voor de ervaringen van mensen die uit de kampen terugkeerden.

Sara Vromen-Polak overleed op 26 juni 2014, op 92-jarige leeftijd.

Bronnen

Bij Digitaal Joods Monument en OneList is in de geraadpleegde zoekresultaten geen afzonderlijke persoonsvermelding van Sara Vromen-Polak gevonden.

Aandachtspunt bij het kampoverzicht: de bestaande pagina noemt elf locaties, maar de precieze verblijfsperioden en de onderlinge volgorde van enkele evacuatiestappen zijn niet allemaal afzonderlijk bevestigd met kampadministratie. De tabel presenteert daarom de gereconstrueerde route, niet een volledig gedocumenteerde transportchronologie.


 

Foto's