Ludwig Menko

Ludwig Menko en Gerda Menko (Gerda Themans-Menko)

Ludwig Menko is geboren op 10 december 1881 te Eberfeld (Fld). Hij is familie van Johanna Menko, de echtgenote van Sallie Levison.

Ludwig is op 17 oktober 1939 van Wuppertal naar Zutphen gekomen, volgens gegevens uitgezocht door Menno Tamminga. Overigens komt hij eind 1942 voor het eerst voor in het adressenboek van de gemeente Zutphen als bewoner van Berkelkade 12.

Op de eerder genoemde lijst van in Zutphen woonachtige Joden van juli 1942 staat hij ook geregistreerd op Berkelkade 12, met de aantekeningen: zonder beroep en zonder nationaliteit. De kaart van Kamp Westerbork vermeldt dat hij ooit directeur was van een groot lompenbedrijf.

Ludwig Menko was gehuwd met Erna Else Elfriede Friede. Volgens de site Family Search leefde Erna van 1886-1931. Deze site vermeldt één nazaat, namelijk zoon Hans Julius die geleefd zou hebben van 1917-1993.

Maar Ludwig had ook een dochter. Gerda Dina Sara Menko, geboren 30 oktober 1919 in Wuppertal-Barmen, kwam op 3 april 1939 terecht op Berkelkade 12. Op de Zutphense lijst met Israëlieten van april 1941 staat zij vermeld als dienstbode.

Gerda Menko is op 3 maart 1939 getrouwd in Keulen met de 32 jaar oudere Heinrich Menko, geboren in Elbersfeld (D). Het was een schijnhuwelijk. Heinrich was een zoon van de in Enschede geboren Albert Menko en had de Nederlandse nationaliteit. Door haar huwelijk kreeg Gerda die ook. Dat was een manier om de Nederlandse restricties op de immigratie van Duitse Joden te omzeilen.

Het Stadsarchief Amsterdam heeft een kaart van Heinrich Menko.

Deze Heinrich Menko was een broer van Johanna Menko, de in 1935 gestorven vrouw van Sallie Levison. Op 3 april 1939 staat ook Heinrich ingeschreven op Berkelkade 12. Het huwelijk van Gerda en Heinrich is ontbonden op 22 november 1940 in Den Haag.

Sallie Levison neemt dus de vrouw (Gerda) van de broer (Heinrich) van zijn overleden echtgenote (Johanna) in huis plus Gerda’s vader (Ludwig). 

Gerda Menko was in Zutphen lid van de Joodse, zionistisch getinte jeugdvereniging Libie Bamizrach.

In februari 1941 verhuisde Gerda naar de Deventerweg 51. Op dat adres woonde Markus de Winter (28 mei 1884). Van beroep slager. Het ligt voor de hand dat ze zijn huishoudster was, zoals de lijst Israëlieten vermeldt. 

Gerda bleef daar niet lang, ruim een half jaar, en verhuisde per 15 september 1941 naar Amsterdam, Nieuwe Keizersgracht 110. Dat was het adres van het Nederlandsch-Israëlitisch Ziekenhuis (NIZ). Ze is nu leerling-verpleegster. In Amsterdam trouwde Gerda op 9 september 1942 met Sally Alexander Themans (Almelo; 21 september 1909). Hij is een zoon van Jacob Maurits Themans en Sara Levison, een zus van Sallie.

Per 15 februari 1943 verhuisden ze naar de Transvaalkade 117 boven.

Hun nieuwe adres is hetzelfde adres waar Ludwig Menko naartoe ging.

Hij was ziekelijk, meldt zijn inschrijvingskaartje in de administratie van Kamp Westerbork.

Op het kaartje staat ook dat hij gesperrt was (hoefde nog niet op transport) vanwege functie van de schoonzoon. Zijn schoonzoon, Sally Themans, was namelijk leider evacuatie van de Joodsche Raad, staat rechtsboven op zijn persoonskaart in het stadsarchief Amsterdam.

Duidelijk is dat deze Sperre niet hield. Ludwig Menko kwam op 14 augustus 1943 in Westerbork en werd 10 dagen later gedeporteerd.

Uit Ludwigs persoonskaart blijkt dat hij door ziekte werd gedwongen Zutphen te verlaten en naar een verpleeginrichting in Amsterdam te gaan. 

Op 13 augustus 1943 is het NIZ door de Duitsers ‘ontruimd’ en zijn patiënten en personeel deels weggevoerd, deels verhuisd.

Als je naar deze datum (13/8) kijkt en naar de datum op het Westerbork-kaartje (14/8) dringt de conclusie zich op dat Ludwig verpleegd werd in het NIZ. Daar is opgepakt. En naar Westerbork werd gestuurd.

Ludwig Menko stierf in Auschwitz op 27-08-1943 volgens de overlijdensakte van de Gemeente Zutphen. Vanaf 14-08-1943 was hij in Kamp Westerbork en tien dagen later werd hij op transport gezet naar concentratiekamp Auschwitz.

Ook Heinrich Menko overleefde de oorlog niet. Hij woonde volgens zijn persoonskaart in het Stadsarchief Amsterdam van 3 april 1939 tot 20 februari 1940 aan de Berkelkade 12. Toen is hij naar Amsterdam verhuisd, Zuider Amstellaan 8 III. Vanaf dat adres werd hij op 19 januari 1943 weggevoerd naar Kamp Westerbork. Op 29 januari 1943 is hij gedeporteerd naar Auschwitz en daar omgebracht op 1 februari 1943. 

Gerda Themans-Menko overleefde wel.

Het Amsterdams Stadsarchief heeft een kaart van Gerda Menko.

Op enig moment, vóór of ná het afvoeren van Ludwig naar Westerbork, zijn Sally Themans en Gerda Menko uit Amsterdam vertrokken. Gerda kon als verpleegster onderduiken/werken in het stadsziekenhuis van Hoorn, waar meerdere Joodse verpleegsters werkten en ondergedoken zaten op de afdeling ‘besmettelijke ziekten’, waar de bezetter liever niet kwam. Sally zat elders in Hoorn ondergedoken. Toen bleek Gerda zwanger te zijn. Haar baby, Lodewijk Nehemia, roepnaam Loekie, is op 22 november 1943 geboren. Niet lang daarna werd Loekie in het diepste geheim, verstopt in een postkarretje, bij het onderwijzersgezin van Abraham en Bets van den Berge in Hoorn afgeleverd. De baby werd opgevoed en verzorgd door een kinderloos Joods echtpaar dat zat ondergedoken bij de familie Van den Berge.

Dat echtpaar was onzorgvuldig. Een verstuurde brief met het adres van Van den Berge leidde tot een razzia in Hoorn. Abraham van den Berge stierf in Buchenwald. Alle anderen overleefden.

Baby Loekie staat op de foto bij een artikel over Loekie Themans in Het Parool van 21-01-1995. (zie vak hieronder)

In 1974 is Gerda Themans-Menko geëmigreerd naar Israël, waar ze zes jaar later is overleden. 

Wim Knaake, Menno Tamminga, oktober 2025

                                                               Bronnen 

Het Gelders Archief; het Erfgoedcentrum Zutphen; het Ecal Doetinchem; de site Family Seach; het Arolsen Archief; de digitale collecties Kamp Westerbork; site Oorlogsbronnen; de site Joods Monument; het Utrechts Archief; de Stichts-Hollandse Historische Vereniging te Woerden; artikel van professor W.C. Ultee, ‘We mogen nergens heen, we moeten naar Vught’, in 1999 gepubliceerd in het verenigingsblad Heemtijdinghen 35^e jaargang nummer 3 oktober 1999; het Stadsarchief Amsterdam; het Nationaal Archief; de site Online Begraafplaatsen; het archief van Menno Tamminga; de site Geni.Com; de site Jewage.org/Wiki/en/Profile P0668672557; de stamboom De Joods/Amsterdamse familie Vedder/Fedder VII-1 door Anton Vedders; de Holocaust Survivors and Victims Database en het United States Holocaust Memorial Museum.