Joseph Dormits

Joseph Dormits werd op 16 januari 1874 geboren in Zutphen. Hij was een zoon van Louis Jacob Dormits (1835–1908) en Bela Weijel (1841–1923). Zijn ouders trouwden in 1864 in Zutphen en kregen negen kinderen: vijf dochters en vier zonen. De zonen werden, net als hun vader, slager. Joseph bleef ongehuwd en werkte als slager en veehandelaar.

Na het overlijden van zijn vader zetten Bela Weijel en haar zonen het slagersbedrijf voort. Joseph werkte samen met zijn jongere broer Herman in de Zutphense Vleeschhal, aanvankelijk aan de Barlheze 33 en later aan de Barlheze 14, op de hoek met de Heukestraat.

In 1920 trouwde Herman met Sientje Cohen. Zij kregen twee zonen, Louis Jacob en Izak. In 1937 verhuisde het gezin naar het grote pand aan de Nieuwstad 42. Joseph en hun nicht Rijntje Dormits verhuisden mee. Rijntje hielp mee in de huishouding. De slagerij van de gebroeders Dormits stond bij de Joodse Gemeente geregistreerd als een koosjere slachterij.

Tijdens de Duitse bezetting werd de familie uiteengerukt. Joseph dook al in 1941 onder in Zutphen. Zijn jongste neef Izak vertrok naar Amsterdam. Herman, Sientje en hun oudste zoon Louis werden in 1943 gedeporteerd en in Sobibor vermoord. Izak werd in 1944 in Auschwitz vermoord. Josephs nicht Rijntje en haar familie keerden evenmin terug uit de vernietigingskampen.

Joseph dankte zijn overleving aan Heinrich (Hein) en Mieneke van Beek, die hem onderdak boden in hun woning boven café-restaurant Negro aan de Houtmarkt 63 in Zutphen. Het echtpaar had eerder in Emmerich in Duitsland gewoond, waar zij een kippenslachterij hadden die koosjer pluimvee leverde aan Joodse poeliers. Hein van Beek was een uitgesproken tegenstander van het nationaalsocialisme. Nadat het echtpaar naar Nederland was gevlucht, vestigde het zich in Zutphen.

In het boek Zutphense onderduikverhalen – Dat doe je gewoon, 1940–1945 wordt ook de getuigenis van Piet van Dongeren beschreven. Hij vertelde over Josephs onderduik bij de familie Van Beek. In de laatste oorlogsperiode, toen het restaurant was gevorderd voor Duits spoorwegpersoneel, bleef Joseph verborgen. Na de bevrijding in april 1945 zag de vader van Piet van Dongeren tot zijn verbazing Joseph weer tevoorschijn komen. Joseph was toen 71 jaar oud.

Na de oorlog bleef Joseph bevriend met Hein en Mieneke van Beek. Hij keerde terug naar het pand aan de Nieuwstad 42, dat voor de oorlog eigendom was geweest van zijn broer Herman. In het Zutphense adresboek van 1951 staat Joseph op dit adres vermeld als veehandelaar. Hij bood er onderdak aan Meijer Groen en diens gezin.

In januari 1954 vierde Joseph zijn tachtigste verjaardag. Hij was toen de oudste Joodse inwoner van Zutphen. Volgens het Nieuw Israëlietisch Weekblad bezocht hij nog regelmatig voetbalwedstrijden van Be Quick. Zijn verjaardag werd gevierd met felicitaties van enkele honderden Zutphenaren, onder wie de voorzitter van de Joodse Gemeente.

Joseph overleed op 11 september 1954 in Zutphen, op 80-jarige leeftijd. De aangifte van zijn overlijden werd gedaan door Heinrich van Beek, die hem tijdens de oorlog onderdak had geboden. Van Josephs negen broers en zussen was alleen zijn zus Klaartje Pagrach-Dormits nog in leven. Zij had met haar gezin de oorlog in onderduik in Holten overleefd en zorgde voor de plaatsing van de grafsteen op Josephs graf.

Bronnen:

• Digitaal Joods Monument – Gezin-Dormits op Nieuwstad 42 te Zutphen. Familiegeschiedenis, de slagerij, de onderduik bij de familie Van Beek en Josephs leven na de oorlog.
• Digitaal Joods Monument – Joseph Dormits. Persoonsgegevens en familieverbanden.
• Zutphense onderduikverhalen – Dat doe je gewoon, 1940–1945, door Bart Mendelson en Peter Kooij. Het boek bevat de getuigenis over Josephs onderduik bij de familie Van Beek en zijn verschijning na de bevrijding.
• De Zutphense kehille in het bijzonder. Historische publicatie met gegevens over de familie Dormits, de slagerijen en Josephs onderduik.