Johannes Weisz
Familie - Verhaal - Foto's - Verkaufsbuch - Bronnen
- Heerenveen,
-Vermoord in kamp-
Mittelbau-Dora,
Johannes werd 30 jaar
Familie
Gehuwd met: Jacoba Gerarda Weisz-Vos
Verhaal
De biografie is aangevuld met de muziekwinkel in Zutphen. Daarbij is onderscheid gemaakt tussen de expliciete vermelding van de winkel in de biografische bronnen en de nog niet volledig bevestigde koppeling aan Laarstraat 85.
Johannes Weisz werd op 8 februari 1914 geboren in Heerenveen. Hij was een zoon van Johanna Helena Weiss. Zijn moeder behoorde tot de Sinti en Roma en trok als koopvrouw met haar kinderen door Nederland en het buitenland. Johannes had meerdere broers en zussen, onder wie Karl Weisz, geboren in 1906.
Johannes werkte als rondreizend koopman, muzikant en instrumentmaker. Hij trouwde met Jacoba Gerarda Vos, geboren op 16 november 1916 in Nijmegen. Het echtpaar kreeg vier kinderen: Zoni, geboren in 1937, Augusta Josephina Theresia, geboren in 1939, Johanna Helena, geboren in 1941, en Emile, geboren in 1943. Het gezin behoorde tot de Sinti.
De muziekwinkel en het gezin in Zutphen
Volgens een biografische publicatie van het Documentations- und Kulturzentrum Deutscher Sinti und Roma opende Johannes na de verhuizing van het gezin naar Zutphen een muziekwinkel. Hij was een erkend muzikant en instrumentenbouwer. Ook de biografische beschrijving van zijn zoon Zoni Weisz door Stichting Oorlogsverhalen vermeldt dat Johannes in Zutphen een muziekwinkel dreef.
Het gezin trok aanvankelijk met een woonwagen door Nederland. De wagen werd door een paard getrokken. Johannes verdiende de kost als koopman en muzikant en repareerde en bouwde muziekinstrumenten. Het gezin trad ook op als familieorkest.
In 1943 werd het rondtrekken met woonwagens door de Duitse bezettingsautoriteiten verboden. Johannes vestigde zich daarop met zijn gezin in een huurwoning aan de Laarstraat 85 in Zutphen. Het pand werd ook als winkelruimte gebruikt. Zijn zoon Zoni herinnerde zich dat zijn vader daar zijn zaken deed. De beschikbare bronnen verbinden de muziekwinkel aan Johannes, maar een contemporaine handelsregistratie of advertentie die de vestiging van de winkel specifiek op Laarstraat 85 bevestigt, is nog niet gevonden.
Arrestatie en deportatie van het gezin
Op 16 mei 1944 vond in Nederland een landelijke razzia plaats die gericht was tegen Sinti en Roma. Johannes, zijn vrouw en hun drie jongste kinderen werden in Zutphen gearresteerd en naar kamp Westerbork gebracht. Hun oudste zoon Zoni was op dat moment bij een tante en ontkwam aanvankelijk aan de arrestatie.
Op 19 mei 1944 werd het gezin vanuit Westerbork gedeporteerd. Jacoba en de drie jongste kinderen, Augusta, Johanna en Emile, kwamen in Auschwitz-Birkenau terecht en werden daar in augustus 1944 vermoord. Zoni wist met hulp van een politieagent op het station van Assen aan deportatie te ontkomen.
Gevangenschap en overlijden
De kampregistratie van Johannes Weisz vermeldt zijn gevangenschap in Auschwitz. Op 3 augustus 1944 werd hij overgebracht naar concentratiekamp Buchenwald. Op 29 oktober 1944 volgde een overplaatsing naar het kampcomplex Mittelbau-Dora. Hij kwam terecht in het buitenkamp Ellrich-Juliushütte.
Johannes Weisz overleed daar op 13 november 1944. Hij was dertig jaar oud.
Bronnen
- Digitaal Joods Monument, Johannes Weisz. Geboorte- en overlijdensgegevens, familieverbanden en adres Laarstraat 85.
- Digitaal Joods Monument, Over Karl Weisz, zijn broer Johannes Weisz, hun familie en hun gezinnen. Redactie Digitaal Joods Monument, 14 juni 2019. Familiegeschiedenis en gegevens over Johannes en zijn gezin.
- Documentations- und Kulturzentrum Deutscher Sinti und Roma, biografisch bericht over Zoni Weisz, 2011. Vermeldt dat Johannes muzikant en instrumentenbouwer was en in Zutphen een muziekwinkel opende.
https://dokuzentrum.sintiundroma.de/niederlaendischer-sinto-zoni-weisz-sprach-bei-gedenkstunde-im-bundestag-presseinfos/ - Stichting Oorlogsverhalen, Zoni Weisz. Beschrijft Johannes als muzikant en instrumentmaker met een muziekwinkel in Zutphen.
- Bas Kortholt, Zoni Weisz, Encyclopaedia of the Nazi Genocide of the Sinti and Roma in Europe, Forschungsstelle Antiziganismus, Universität Heidelberg, 2024. Informatie over de familie, het leven als rondtrekkende Sinti, de vestiging in Zutphen, de razzia en de deportatie.
- Karola Fings, Das zerstreute Wissen sammeln, Stiftung Gedenkstätten Buchenwald und Mittelbau-Dora. Publiceert een afbeelding van de gevangenenkaart van Johannes Weisz uit Buchenwald. De kaart is afkomstig uit de Arolsen Archives.
- Gerdien Verschoor, Herinnering aan huizen, verhalen van mensen, 5 juni 2023, onderdeel over Laarstraat 85. Vooronderzoek naar Joods vastgoed in Zutphen; beschrijft de komst van het gezin Weisz naar het pand en de arrestatie in mei 1944.
https://www.gerdienverschoor.nl/wp-content/uploads/2023/11/Vooronderzoek-Joods-Vastgoed.pdf - Herinneringscentrum Kamp Westerbork, Zoni Weisz. Getuigenis over de arrestatie van zijn familie en de deportatie vanuit Westerbork.
Onderzoeksnotities
- Naam en familie: de naam van Johannes' echtgenote wordt in de bronnen niet uniform weergegeven. Digitaal Joods Monument gebruikt Jacoba Gerarda Vos; andere publicaties gebruiken ook Johanna Gerarda Vos. De persoonsregistratie van Digitaal Joods Monument is hier als hoofdvorm aangehouden.
- Muziekwinkel: het bestaan van een muziekwinkel van Johannes in Zutphen wordt expliciet vermeld door het Documentations- und Kulturzentrum Deutscher Sinti und Roma en Stichting Oorlogsverhalen. Een contemporaine advertentie, handelsregistratie of adresboekvermelding is nog niet gevonden. De koppeling van de winkel aan Laarstraat 85 is daarom niet als volledig bewezen gepresenteerd.
- Kampregistratie: de gevangenenkaart uit Buchenwald vermeldt de overplaatsingen naar Buchenwald en Mittelbau-Dora. De Stiftung Gedenkstätten Buchenwald und Mittelbau-Dora publiceerde een afbeelding van deze kaart, afkomstig uit de Arolsen Archives.
- Overlijdensplaats: Digitaal Joods Monument vermeldt Sangerhausen. De publicatie van de Stiftung Gedenkstätten Buchenwald und Mittelbau-Dora preciseert de plaats als het buitenkamp Ellrich-Juliushütte. Die laatste aanduiding is in de biografie gebruikt.
Foto's
Bronnen
https://www.geldersarchief.nl/bronnen/personen?mivast=37&mizig=128&miadt=37&miv…
https://www.joodsmonument.nl/nl/page/215041/johannes-weisz
https://collections.arolsen-archives.org/en/search/person/7397389?s=%22Johannes…
https://www.oorlogsbronnen.nl/tijdlijn/5a6608b3-7b2a-4b87-af03-d823fb92b684
https://erfgoedcentrumzutphen.nl/onderzoeken/archieven/scans/NL-ZuRAZ-0003/2.2…