Johannes Leijn Frederik Sanderse

  • Westkapelle,
    -Oorlog overleefd-
    Saul Ste Maria, Ontario, Canada,
    Johannes Leijn Frederik werd 55 jaar


 

Familie


 


 

Verhaal


 

Het onderzoek naar Johannes Leijn Frederik Sanderse levert een paar belangrijke aanvullingen op. Zijn geboorteplaats en -datum zijn inmiddels teruggevonden in een bevolkingsregister van Apeldoorn: 25 november 1910 in Westkapelle. Ook is er een immigratieregistratie die een J.L. Sanderse uit Zutphen vermeldt als emigrant naar Canada in 1953. De gezinsomvang en bestemming passen bij het gezin Sanderse-Spanjar.

Het naoorlogse tribunaal blijft een afzonderlijk onderzoeksspoor. De vermelding uit februari 1946 bewijst niet dat Sanderse zelf voor het tribunaal heeft gestaan.

Johannes Leijn Frederik Sanderse werd op 25 november 1910 geboren in Westkapelle, Zeeland. In een bevolkingsregister van de gemeente Apeldoorn over de periode 1927–1939 staat hij vermeld als Johannes L.F. Sanderse, geboren in Westkapelle op die datum.

Huwelijk en vestiging in Zutphen

Op 11 oktober 1933 trouwde Johannes in Zutphen met Hendrina Spanjar, geboren op 3 augustus 1907 in Ruurlo. Zij was een dochter van David Spanjar en Betje Spanjar-Koppel, die tot de orthodox-Joodse gemeenschap van Ruurlo behoorden.

Het huwelijk leidde aanvankelijk tot een breuk tussen Hendrina en haar familie. Johannes was niet van Joodse afkomst. Haar ouders accepteerden het huwelijk niet en de contacten werden ongeveer drie jaar verbroken. Na de geboorte van hun eerste dochter in 1936 werden de familiebanden hersteld.

Johannes en Hendrina vestigden zich in Zutphen. Het gezin woonde aan de Dieserstraat, tegenover de synagoge. Johannes en zijn vrouw exploiteerden samen een bioscoop. Hendrina verkocht de kaartjes aan de kassa en Johannes bediende de filmprojector. Welke bioscoop zij exploiteerden, is niet vastgesteld.

Het gezin

Johannes en Hendrina kregen vier kinderen:

  • Maria Dina Lucia, geboren in 1936;
  • Johannes Hendrikus Frederik, geboren op 11 april 1939;
  • Johanna Hendrina, geboren op 12 juni 1944;
  • Henny, geboren in 1948.

Hun zoon Johannes Hendrikus Frederik overleed op 13 oktober 1943 in Zutphen, vier jaar oud.

De oorlogsjaren

Johannes was niet van Joodse afkomst. Zijn vrouw Hendrina was afkomstig uit de Joodse familie Spanjar. Haar ouders, David en Betje Spanjar, werden in mei 1943 vanuit Westerbork naar Sobibor gedeporteerd en daar op 14 mei vermoord. Haar broer Israël was al in juli 1941 in Mauthausen omgekomen.

Hendrina overleefde de oorlog. In de familiegeschiedenis wordt haar gemengde huwelijk genoemd als reden waarom zij niet door de Duitse bezetter werd gedeporteerd. Over de precieze omstandigheden van Johannes en Hendrina tijdens de bezetting zijn in de geraadpleegde publicaties weinig gegevens opgenomen.

Emigratie naar Canada

In 1953 emigreerde het gezin Sanderse naar Canada. Een immigratieoverzicht uit 1953 vermeldt een J.L. Sanderse, afkomstig uit Zutphen, met een gezin van vijf personen. Als bestemming staat vermeld: Rural Route 1, Thessalon, Ontario. Ook wordt de religieuze gezindte als Christian Reformed opgegeven.

De gegevens passen bij Johannes, Hendrina en hun drie overgebleven kinderen. De registratie vermeldt alleen de initialen J.L. en is daarom geen volledige persoonsidentificatie.

Hun dochter Johanna Hendrina trouwde in 1966 met Heinz-Joachim Storch. Hendrina overleed op 13 november 1983 in Sault Ste. Marie, Ontario.

Het naoorlogse tribunaalonderzoek

In het register Tribunalen in Nederland, opgenomen in de publicatie Na-oorlogsche Rechtspraak 1945/46, staat een zaak van het Tribunaal Zutphen vermeld:

  • Nummer: 206
  • Datum: 12 februari 1946
  • Omschrijving: 'Koopen van Joodsch eigendom'.

De vermelding geeft geen naam van de betrokkene. Er is daarom geen bewijs dat deze zaak betrekking had op Johannes Sanderse. Ook is niet vastgesteld of de zaak verband hield met de bioscoop of met een ander onroerend goed.

De mogelijke betrokkenheid van Johannes bij deze zaak blijft een onderzoeksvraag. Zonder het oorspronkelijke processtuk kan hierover geen conclusie worden getrokken.

Bronnen

  • CODA Archief Apeldoorn, bevolkingsregister 1927–1939, deel 41, pagina 33, vermelding Johannes L.F. Sanderse.
  • Jan Oonk, 'Het lot van de Joodse inwoners van Ruurlo – David Spanjar en Betje Spanjar-Koppel', Onder d'n Kroezeboom, jaargang 32, nr. 1, januari 2016, p. 5–7.
  • Stadsarchief Amsterdam, persoonsverhaal Israël Spanjar.
  • Immigration Committee Report, 1953, p. 297, registratie J.L. Sanderse.
  • Na-oorlogsche Rechtspraak 1945/46, p. 437, register Tribunalen in Nederland, nummer 206.

Bronnen en verdere onderzoeksmogelijkheden

  1. Geboorte en jeugd: CODA Archief – bevolkingsregister Apeldoorn. De registratie bevestigt de geboortedatum en geboorteplaats, maar geeft in de online index geen gegevens over zijn ouders of beroep.
  2. Familie en bioscoop: Onder d'n Kroezeboom, januari 2016, p. 7. De informatie over het huwelijk, de bioscoop en het gezin is gebaseerd op het relaas van dochter Johanna Hendrina Storch-Sanderse.
  3. Bioscoop en familie Spanjar: Stadsarchief Amsterdam – Israël Spanjar. Deze bron bevestigt onafhankelijk dat Hendrina en haar man een bioscoop exploiteerden. Israël werkte in Zutphen als bakkersknecht.
  4. Emigratie: Immigration Committee Report, p. 297. De vermelding J.L. Sanderse, Zutphen, gezin van vijf personen en bestemming Thessalon past bij het gezin.
  5. Tribunaal: Na-oorlogsche Rechtspraak 1945/46, p. 437. Het Nationaal Archief vermeldt bovendien archiefnummer 2398 als stukken betreffende het Tribunaal Zutphen, 1945–1948. Dit inventarisnummer betreft volgens de archiefbeschrijving echter salarisgegevens van het tribunaalpersoneel, niet de procesdossiers.

Belangrijkste openstaande vraag

Voor het tribunaalonderzoek zou ik zoeken naar de oorspronkelijke zaak achter nummer 206. De omschrijving 'Koopen van Joodsch eigendom' is specifiek genoeg om verder te zoeken, maar de naam van de verdachte ontbreekt in het gepubliceerde register. Ik zou Johannes Sanderse pas aan deze zaak verbinden wanneer het processtuk of een andere primaire bron zijn naam vermeldt.


 

Foto's