Izak David Themans
Familie - Verhaal - Foto's - Verkaufsbuch - Bronnen
- Almelo,
-Ondergedoken,Oorlog overleefd-
Amstelveen,
Izak David werd 77 jaar
Familie
Verhaal
Voor Izak David Themans (Almelo, 1 oktober 1905 – Amstelveen, 8 januari 1981) zijn behoorlijk wat gegevens gevonden. Vooral zijn ondernemerschap in Zutphen, zijn plaats binnen de Joodse gemeenschap en zijn onderduikgeschiedenis in Hoorn zijn goed gedocumenteerd.
Een bijzonder detail: tijdens zijn onderduik in Hoorn gebruikte hij de schuilnaam Wim van Kampen. Hij verbleef daar op een adres waar zich, ondanks de aanwezigheid van de Duitse Ortskommandantur in het hoofdgebouw, meerdere onderduikers verborgen hielden. baetland.nl
Izak David Themans werd op 1 oktober 1905 geboren in Almelo. Hij was een zoon van Jacob Maurits Themans en Sara Levison. Zijn ouders waren in 1902 in Zutphen getrouwd. Zijn vader overleed in 1911 in Het Apeldoornsche Bosch. Izak had twee broers: David Isedoor (1907) en Sally Alexander (1909).
Op 24 juni 1926 verhuisde Izak vanuit Amsterdam naar Zutphen, waar hij bij zijn moeder en familie aan de Brugstraat 12 ging wonen. Hij werkte aanvankelijk als handelsreiziger. In 1928 begon hij een eigen agenturenhandel in ijzerwaren. Hij specialiseerde zich in hang- en sluitwerk en vertegenwoordigde buitenlandse fabrikanten op de Nederlandse markt. Het bedrijf begon vanuit zijn woning in Zutphen en groeide later uit tot een groothandel.
Izak was actief binnen de Joodse gemeenschap van Zutphen. Hij maakte deel uit van het bestuur van verschillende verenigingen, waaronder de vereniging Tot Nut en Genoegen en de Gassaniem-vereniging. In zijn jonge jaren was hij bovendien secretaris van de jeugdorganisatie van Agudas Jisroeil.
In 1930 trouwde hij met Elsa Jacobson, geboren op 8 mei 1905 in Den Haag. Het echtpaar vestigde zich in Warnsveld. Daar werd op 24 februari 1932 hun dochter Elisabeth Sara geboren. Zij werd Betty genoemd. In 1933 verhuisde het gezin naar de Rembrandtstraat 20 in Zutphen. Op 9 december 1935 werd hun zoon Maurits Jacques geboren. In 1937 verhuisde het gezin naar de Rozenhoflaan 25.
Tijdens de Duitse bezetting werd Izak geregistreerd als gesperrt. Volgens zijn persoonskaart hield deze vrijstelling verband met zijn functie als medewerker van de afdeling evacuatie en tewerkstelling in Duitsland. Zijn vrouw Elsa viel eveneens onder deze vrijstelling vanwege de functie van haar echtgenoot.
In de herinneringen van zijn dochter Betty, opgetekend in Zutphense onderduikverhalen, wordt vermeld dat Izak lid werd van de Joodse Raad in Zutphen. Volgens haar hoopte hij daarmee zijn gezin tegen deportatie te beschermen. De precieze verhouding tussen deze vermelding en de functie die op zijn persoonskaart wordt genoemd, is niet duidelijk.
Izak verbleef tijdens de mobilisatieperiode in Hoorn, waar hij kennismaakte met de vrouwen Dieuw van Vliet en Aaf Deil. In augustus 1942 dook hij bij hen onder in de conciërgewoning achter het gebouw van het Waterschap Drechterland aan het Grote Oost 6. In het hoofdgebouw was vanaf november 1942 de Duitse Ortskommandantur gevestigd. De onderduikers verbleven in het achterhuis, terwijl Duitse militairen in het aangrenzende gebouw aanwezig waren.
Izak gebruikte tijdens zijn onderduik de schuilnaam Wim van Kampen. In de winter van 1942-1943 verbleef hij met andere onderduikers op de bovenverdieping. De onderduikers konden zich overdag nauwelijks vertonen. In december 1943 werden de onderduikers verspreid over andere adressen. Later verbleef Izak opnieuw bij Dieuw van Vliet, inmiddels aan de Rode Steen 13. Daar was ook zijn broer Sally ondergedoken. Op 24 maart 1945 vond een inval plaats. Izak en zijn broer konden via het dak naar het Stadsziekenhuis vluchten, waar Odile Moereels voor een nieuwe schuilplaats zorgde.
Zijn vrouw Elsa en dochter Betty verbleven tijdens de oorlog op verschillende onderduikadressen. Betty zat onder meer ondergedoken bij een gereformeerd gezin in Amersfoort. In september 1944 kwam zij terug naar Zutphen en verbleef met haar moeder en een oom bij de familie Philip aan de Buitensingel. Zijn zoon Maurits was tijdens de oorlog eveneens bij zijn vader in Hoorn ondergedoken.
Op 12 oktober 1945 keerde het gezin terug naar Zutphen, naar de woning aan de Rozenhoflaan 25. Het gezin verhuisde in januari 1956 naar de Deventerweg 185 en in april 1960 naar de Wilhelminalaan 16. Elsa Themans-Jacobson overleed op 9 maart 1961 in Zutphen.
Izak bleef na de oorlog betrokken bij zijn onderneming. Zijn zoon Maurits kwam in 1958 in het bedrijf werken en nam de onderneming geleidelijk over. Izak verhuisde in 1967 terug naar Amsterdam.
Izak David Themans overleed op 8 januari 1981 in Amstelveen. Hij werd begraven in Zutphen.
Bronnen
- Wim Knaake, De Zutphense Kehille in het bijzonder (versie april 2024), p. 200–201: zijn activiteiten binnen de Joodse verenigingen.
- Zutphense onderduikverhalen. Dat doe je gewoon. 1940–1945, Bart Mendelson en Peter Kooij (2014), p. 11–12: herinneringen van dochter Betty.
- Herman Lansdaal, ‘Grote Oost 6: Duitsers voor, zeven onderduikers achter’, Oud Hoorn, 17e jaargang, nr. 1 (15 maart 1995), p. 3–7. baetland.nl
- G.C. Hovingh, Overzicht van predikanten die Joden hielpen, versie VI (18 juli 2018), p. 382: onderduik van Izak Themans in Hoorn. WWII Netherlands Escape Lines
- Joods Amsterdam, biografische vermelding I.D. Themans: geboorte, werkzaamheden, activiteiten bij Agudas Jisroeil en overlijden.
- S2, bedrijfsgeschiedenis: ontstaan van de agenturenhandel in 1928 en de latere ontwikkeling van het bedrijf.
- Regionaal Archief Zutphen, persoonsgegevens en adresgeschiedenis, zoals verwerkt in de persoonsbeschrijving van Simon Levison.
Nog te controleren: de precieze functie van Izak tijdens de bezetting. De herinneringen van zijn dochter noemen het lidmaatschap van de Joodse Raad; de persoonskaart vermeldt een functie bij evacuatie en tewerkstelling in Duitsland. Ik heb die twee vermeldingen bewust niet zonder nader bewijs gelijkgesteld.
Foto's