Helena Weijl-Schaap
Familie - Verhaal - Foto's - Verkaufsbuch - Bronnen
- Opsterland,
-Vermoord in kamp-
Sobibor,
Helena werd 57 jaar
Familie
Gehuwd met: Michael Simon Weijl
Kinderen: Simon Weijl, Bettie Weijl
Verhaal
Hieronder staat de aangescherpte versie. De herkomst van informatie is in de tekst herkenbaar gemaakt: burgerlijke registratie, historische publicatie, familiegetuigenis of nog niet onafhankelijk bevestigde informatie. Ook zijn de onderzoeksnotities beperkt tot de resterende onzekerheden.
Helena Schaap werd op 5 april 1886 geboren in de gemeente Opsterland. Digitaal Joods Monument en DutchJewry vermelden deze geboortegegevens. Zij was een dochter van Josua Schaap en Betje Mossel. Op 10 augustus 1917 trouwde zij in Zutphen met Michael Simon Weijl. De huwelijksdatum en familiegegevens zijn opgenomen in de genealogische persoonsregistraties.
Gezin en winkel
Volgens de familiegetuigenis van haar kleindochter Simone IJben werkte Helena vanaf 1913 in de manufacturen- en modezaak van de familie Weijl aan de Beukerstraat 85 in Zutphen. De winkel was oorspronkelijk opgezet door Merele Prins, de moeder van Michael. Na het overlijden van Merele in 1912 zetten Michael en Helena de onderneming voort onder de naam firma Wed. S. Weijl. De zaak verkocht dameskleding en manufacturen en was hofleverancier van koningin Emma. Peter Kooij beschrijft de geschiedenis van de winkel en het gezin in De Zutphense kehille in het bijzonder (2024, pp. 102–104).
Helena en Michael kregen twee kinderen: Simon, geboren op 25 juli 1918, en Bettie, geboren op 7 april 1923. Deze gegevens zijn terug te vinden in de genealogische persoonsregistraties.
Rond 1925 verhuisde het gezin van de woning bij de winkel naar Boompjeswal 10. De economische crisis van de jaren dertig trof ook de onderneming. De winkel kwam in financiële problemen en ging uiteindelijk failliet. Helena probeerde nog goederen te verkopen aan voormalige klanten. Daarna verhuisde het gezin naar een goedkopere woning aan de Nieuwstad 25 en later naar de toenmalige Deventerweg 1. Daar begon Helena een pension om in het levensonderhoud van het gezin te voorzien. Deze gebeurtenissen worden beschreven door Kooij en in de familiegetuigenis van Simone IJben.
De oorlogsjaren
Michael overleed op 21 maart 1942 in het Nederlands Israëlitisch Ziekenhuis in Amsterdam. De overlijdensdatum en plaats zijn opgenomen in zijn persoonsregistratie bij het Digitaal Joods Monument. Na zijn overlijden bleef Helena met haar kinderen achter.
Volgens de familiegetuigenis van Simone IJben moest Helena een Verwalter voor de onderneming aanstellen en mocht zij geen niet-Joods personeel meer in dienst hebben. De precieze datum en administratieve omstandigheden van deze maatregelen zijn in de geraadpleegde bronnen niet nader uitgewerkt.
In de zomer van 1942 verhuisde Helena naar Amsterdam. Haar dochter Bettie en verschillende broers en zusters woonden daar. Het adres Minervaplein 2 wordt vermeld in de familiegeschiedenis bij het Digitaal Joods Monument.
Volgens de familiegetuigenis wilde Helena samen met haar kinderen uit Nederland vluchten toen de deportaties begonnen. De vlucht ging niet door. Helena was te uitgeput om te vertrekken en Bettie wilde haar moeder niet alleen achterlaten. Simon vertrok uiteindelijk wel. Hij werd tijdens zijn reis in Frankrijk gearresteerd en later naar Auschwitz gedeporteerd. De voorgenomen vlucht en de omstandigheden waaronder deze niet doorging, zijn gebaseerd op de herinneringen van Bettie en haar familie.
Begin april 1943 werd Helena gearresteerd. De familiegetuigenis vermeldt dat zij werd verraden, maar geeft geen nadere bijzonderheden over de arrestatie. Er is geen onafhankelijke bron gevonden die de toedracht van het verraad beschrijft. Ook is niet vastgesteld dat Helena op dat moment ondergedoken zat.
Volgens de familiegetuigenis werd zij via de Hollandse Schouwburg en Kamp Westerbork naar Sobibor gebracht. Het transport vertrok op 6 april 1943. De persoonsregistraties vermelden 9 april 1943 als haar overlijdensdatum in Sobibor. Helena was 57 jaar oud.
Haar zoon Simon werd op 4 september 1942 in Auschwitz vermoord. Haar dochter Bettie overleefde de oorlog.
Bronnen
- Digitaal Joods Monument. ‘Helena Weijl-Schaap’, persoonsvermelding. Geboorte- en overlijdensgegevens, familieverbanden en adresgegevens.
https://www.joodsmonument.nl/en/page/119355/helena-weijl-schaap - Peter Kooij. De Zutphense kehille in het bijzonder. Een geschiedenis van Joods Zutphen. 2024, pp. 102–104. Geschiedenis van de winkel, het huwelijk, het gezinsleven, de verhuizingen en de economische omstandigheden.
- Simone IJben. Toespraak bij de herdenking van Michael, Helena en Simon Weijl, 18 april 2024. Familiegetuigenis over Helena's werk, het pension, haar verhuizing naar Amsterdam, de voorgenomen vlucht en haar arrestatie en deportatie.
- Robbie Dubbelman. ‘Bettie Weijl’, How Jewish hospitals saved the lives of patients and staff, 22 oktober 2025. Gebaseerd op het interview met Bettie Weijl, Visual History Archive, USC Shoah Foundation, interview 6176, 21 november 1995.
https://storymaps.arcgis.com/stories/dd8fb25cda594dcfa6d50d253b1a205f - DutchJewry. In Memoriam, vermelding Helena Weijl-Schaap. Geboortegegevens en overlijdensgegevens.
https://www.dutchjewry.org/inmemoriam/w.shtml
Onderzoeksnotities
- Geboorteplaats: Digitaal Joods Monument en DutchJewry vermelden Opsterland. In het boek van Kooij staat Oudewater. De geboorteplaats Opsterland is aangehouden; de afwijkende vermelding is niet opgehelderd.
- Onderduik: in de geraadpleegde familiegetuigenissen en publicaties is geen aanwijzing gevonden dat Helena na haar verhuizing naar Amsterdam ondergedoken zat. De vermelding dat zij werd verraden, bewijst op zichzelf geen onderduik.
- Arrestatie: de familiegetuigenis vermeldt verraad, maar de precieze datum, omstandigheden en identiteit van degene die haar verblijfplaats doorgaf, zijn niet vastgesteld.
- Deportatie: 6 april 1943 is de vermelde transportdatum vanuit Westerbork naar Sobibor. De overlijdensdatum 9 april 1943 wordt vermeld in de persoonsregistraties.
Foto's