Elisabeth Sara Themans

  • Zutphen,
    -Ondergedoken,Oorlog overleefd-


 

Familie


 


 

Verhaal


 

De identificatie is goed te onderbouwen. Elisabeth Sara Themans, geboren op 24 februari 1932 in Warnsveld, is dezelfde persoon als Betty Bak-Themans uit de mondelinge herinneringen in Zutphense onderduikverhalen. De combinatie van haar vader Izak David Themans, haar moeder Elsa Jacobson en haar jongere broer Maurits sluit op elkaar aan. De publicatie beschrijft haar onderduikgeschiedenis uitvoerig. Stolpersteine Zutphen

Elisabeth Sara Themans werd op 24 februari 1932 geboren in Warnsveld. Zij was de dochter van Izak David Themans (1905) en Elsa Jacobson. Haar ouders trouwden in 1930 en vestigden zich na hun huwelijk in Warnsveld. In 1933 verhuisde het gezin naar de Rembrandtstraat 20 in Zutphen. Op 9 december 1935 werd haar broer Maurits Jacques geboren. In 1937 verhuisde het gezin naar de Rozenhoflaan 25.

Haar vader had in Zutphen een eigen bedrijf in ijzerwaren. Het gezin onderhield vooral contacten met andere Joodse families. Elisabeth, die Betty werd genoemd, was voor de oorlog bevriend met Esther Vomberg. In het gezin werd het Joodse geloof nageleefd; haar vader was daarin strikter dan haar moeder.

Tijdens de bezetting werd haar vader lid van de Joodse Raad in Zutphen. Volgens Betty hoopte hij daarmee te bereiken dat de bezetter het gezin met rust zou laten. Nadat Joodse inwoners Zutphen moesten verlaten, verhuisde het gezin naar de Retiefstraat in Amsterdam. Haar vader moest zijn zaak sluiten. Toen werd onderduiken noodzakelijk.

Het gezin raakte verspreid over verschillende onderduikadressen. Betty kwam terecht bij een gereformeerd gezin in Amersfoort. Haar moeder keerde terug naar Zutphen. Haar vader en haar jongere broer doken onder in Hoorn.

In Amersfoort maakte Betty kennis met het christelijke geloof en nam zij dit aan. Toen de moeder van het gezin waar zij verbleef een baby verwachtte, werd de aanwezigheid van een onderduikster te belastend. In september 1944 ging Betty terug naar Zutphen. Zij verbleef daar met haar moeder en een oom bij de familie Philip aan de Buitensingel, de huidige Jan Vermeerstraat. Het gezin Philip bestond uit vader, moeder en twee kinderen. De onderduikers verbleven in het huis terwijl er ook Duitse militairen waren ingekwartierd.

Betty en haar moeder moesten later opnieuw van onderduikadres veranderen. Haar vader had in Hoorn problemen ondervonden en wist waar zijn vrouw en dochter verbleven. Daardoor was het adres bij de familie Philip niet langer veilig. Moeder en dochter doken vervolgens onder in de Sloetstraat.

Tijdens de bevrijding van Zutphen werd in de omgeving van hun onderduikadres gevochten. Betty en haar moeder verbleven in een kleine kelder. Na de bevrijding ging Betty water halen bij een pomp. Daar zag zij voor het eerst een overleden persoon.

Na de oorlog had Betty moeite met sociale contacten. Zij beschreef dat zij bekende mensen op straat ontweek en verlegen was. Doordat zij tijdens de oorlog meerdere jaren onderwijs had gemist, kon zij niet de opleiding volgen die bij haar paste. Ook bleef zij zich afvragen waarom zij de oorlog had overleefd. Het christelijke geloof dat zij tijdens haar onderduikperiode in Amersfoort had aangenomen, bleef zij ook na de oorlog nog lange tijd aanhangen.

In Zutphense onderduikverhalen wordt zij aangeduid als Betty Bak-Themans. Verdere gegevens over haar leven na de oorlog zijn in de geraadpleegde bronnen niet aangetroffen.

Bronnen

  • Bart Mendelson en Peter Kooij, Zutphense onderduikverhalen. Dat doe je gewoon. 1940–1945 (2014), hoofdstuk ‘Met gevaar voor eigen leven’, p. 11–12. Dit hoofdstuk bevat de herinneringen van Betty Bak-Themans. Ook het volgende hoofdstuk, met herinneringen van Loek Philip, beschrijft de onderduik van de familie Themans.
  • Stolpersteine Zutphen, persoonsverhaal Simon Levison. Bevat gegevens over de familie Themans, de geboorte van Elisabeth Sara, de verhuizingen en de oorlogsjaren.
  • Stolpersteine Zutphen, adresgegevens Rozenhoflaan 25.

Aandachtspunt: de koppeling tussen Elisabeth Sara Themans en Betty Bak-Themans berust op de combinatie van familiegegevens en de inhoud van het interview. De geraadpleegde publicatie noemt haar alleen Betty Bak-Themans en vermeldt niet haar volledige geboortenaam. Ook haar latere levensloop en de gegevens over haar huwelijk zijn nog niet vastgesteld.


 

Foto's