Bertha Vromen-Monnikendam

Bertha Vromen-Monnikendam is geboren op 29 juli 1880 in Amsterdam, haar ouders zijn Eleazer Meijer Monnickendam (1848-1915) en Clara Warendorf (1855-1915).

Bertha trouwt op 14 november 1906 in Nijmegen met Louis Vromen, geboren op 10 maart 1880 in Lochem, zoon van Samuel Vromen (1845-1929) en Rachel de Leeuw (1849-1928). Bertha en Louis vestigen zich in Lochem aan de Tramstraat 39.

Het beroep van Louis Vromen is handelaar in lompen.

Bertha en haar man Louis krijgen drie zonen, allemaal geboren in Lochem:

Sally Vromen, geboren 5 november 1907. Sally trouwt op 19 oktober 1938 in Amsterdam met de Weense Anny Mittler (1908-1944). Het huwelijk wordt op 9 augustus 1941 ontbonden. Het beroep van Sally is journalist. Hij overlijdt op 3 februari 1943 onder verdachte omstandigheden in Kamp Vught. Anny Mittler wordt vermoord in Auschwitz op 11 februari 1944. Sally Vromen en Anny Mittler hebben geen kinderen gekregen.

Leendert Vromen, geboren 4 mei 1909. Leendert trouwt 18 juni 1936 in Enschede met Leentje Meijers (1907-1979). Het beroep van Leendert is handelaar in huiden. Leendert en zijn vrouw overleven de oorlog; hij sterft op 31 januari 1974 in Enschede. Leentje overlijdt op 15 mei 1979, ook in Enschede. Het huwelijk van Leendert en Leentje blijft kinderloos.

Bernard Max Vromen, geboren 25 december 1911. Bernard Max trouwt 22 augustus 1940 in Groningen met Froukje Cohen (1910-1983). Bernard Max is, net als zijn broer Leendert, handelaar in huiden. Bernard Max Vromen en zijn vrouw overleven de oorlog; hij sterft op 11 september 1963 in Mülheim (Dld.). Froukje overlijdt 18 oktober 1983 in Amsterdam. Bernard Max Vromen en Froukje Cohen krijgen vier kinderen. Louise Alida (1944-2025), Leo Benjamin (1946-2018), Rita Bertie (1949-2015) en Bert Philip (1956-2016).

Op 4 februari 1925 overlijdt Louis Vromen in Lochem op 44-jarige leeftijd, zie de overlijdensadvertentie in de Zutphensche Courant. Hij wordt begraven op de Joodse begraafplaats in Lochem. 

Hun zonen zijn Sally, Leendert en Bernard Max zijn dan resp. 17, 15 en 13 jaar oud. 

Van Lochem naar Zutphen

Twaalf jaar later, op 1 februari 1937, verhuist Bertha van de Tramstraat 39 in Lochem naar de Marspoortstraat 13a in Zutphen. Haar huis in Lochem wordt op 13 december 1937 via een veiling verkocht, zie de advertentie in de Zutphensche Courant. De kopers zijn Meier Leverpoll en zijn vrouw Sara Leverpoll-Levijson. Meier wordt op 13 oktober 1941 vermoord in Mauthausen, zijn vrouw Sara wordt vermoord op 25 januari 1943 in Auschwitz-Birkenau. Voor hen zijn Stolpersteine gelegd in de Tramstraat 39 in Lochem.

In de nacht van 17 op 18 november 1942 is het mis, goed mis in Gelderland. De Duitse bezetter heeft het die avond gemunt op Joodse Gelderlanders in Arnhem, Nijmegen, Doetinchem, Zutphen, Apeldoorn, Borculo, Tiel en Winterswijk. Honderden mensen worden opgepakt en met de trein naar kamp Westerbork afgevoerd. (Citaat uit Jodenjacht in Gelderland, 17 en 18 november 1942, www.gld.nl)

 Bertha Vromen-Monnikendam is een van de slachtoffers. Op 18 november 1942 komt zij aan in kamp Westerbork en op 24 november 1942 gaat zij op transport naar Auschwitz, samen met in totaal 709 mensen. Direct na aankomst in Auschwitz wordt Bertha op 27 november vermoord. 

Bronnen: Arolsen Archief, Wie is Wie, Geneanet en Delpher.

Ton Veenendaal, januari 2026