Nieuwstad 91

Pension aan de Nieuwstad 91

Jenny Brinkerink vertelt over haar moeder Anna Heuvelink, geboren in 1907 in Zutphen. Tijdens de oorlog runt Anna samen met haar man Salomon Israël een pension aan de Nieuwstad 91, waar ook onderduikers verblijven.

Wanneer het pension precies is begonnen en door wie, is niet duidelijk. In ieder geval bestaat ‘Pension Israël’ al in 1940, wat blijkt uit advertenties in het Zutphensch Dagblad, waarin onder meer een dienstmeisje wordt gevraagd.

Al vóór de oorlog staan op dit adres meerdere personen met verschillende familienamen ingeschreven, wat past bij het gebruik als pension. De familie Israël woont er al sinds de jaren twintig. Abraham Israël staat geregistreerd als schoenmaker en later ook als koopman. Na zijn overlijden in 1931 blijft zijn weduwe Schoontje Israël-Cohen er wonen met haar zonen Salomon (ook Salo genoemd), Casper en Frederik.

Anna leert Salomon kennen via haar broer Drikus. Na een korte verloving trouwen zij op 3 juli 1940. Mogelijk speelt de gedachte mee dat een gemengd huwelijk bescherming zou kunnen bieden. Volgens de dochter van Anna is er geen sprake van religieuze betrokkenheid bij de Joodse gemeenschap.

Anna en Salomon werken beiden in het pension, dat mogelijk door hen is opgezet. Ook Katrien, de vrouw van Drikus, en een andere schoonzus werken er al langer. In het adresboek van Zutphen uit 1942 staat Salomon vermeld als pensionhouder. Anna houdt een overzicht bij van inkomsten en uitgaven, inclusief de namen van gasten, tot en met augustus 1944.

Tijdens de oorlog verblijven in het pension niet alleen reguliere gasten, maar ook onderduikers. Het komt voor dat er tegelijkertijd Duitsers in het huis verblijven, terwijl onderduikers zich in het souterrain bevinden.

Naast haar werk in het pension werkt Anna ook als coupeuse. Ze bezoekt meerdere keren per week boerderijen, tot in Ruurlo, om kleding te herstellen en te verstellen. In ruil daarvoor ontvangt ze voedsel, dat deels wordt gebruikt voor de onderduikers.

Onder de onderduikers bevindt zich Dini Spanjar uit Ruurlo, de moeder van rabbijn Lody van de Kamp. In het boek Oorlogstranen wordt melding gemaakt van Anna en deze periode, al betreft het een gedeeltelijk fictief verhaal.

Het is mogelijk dat zich onder de geregistreerde gasten ook onderduikers en verzetsmensen bevinden. Een gedicht over de bewoners van Nieuwstad 91, waarschijnlijk geschreven door Jan Santman, suggereert dat onderduikers en andere bewoners elkaar kenden. In dit gedicht worden namen genoemd die ook voorkomen in Anna’s administratie.

In het gedicht komen onder meer de namen ‘Coba’, ‘Juffr. An’, ‘De Leeuw’, ‘Calamé’ en ‘dokter Siemens’ voor. Volgens overlevering zouden De Leeuw, Calamé en Siemens onderduikers zijn geweest, maar hoe dit zich verhoudt tot hun vermelding in officiële registers is niet duidelijk.

Op een bepaald moment wordt Salomon samen met Drikus en nog iemand gearresteerd en naar kamp Amersfoort gebracht. De aanleiding is niet duidelijk. Er wordt gesuggereerd dat een paniekaanval van een onderduiker hun aanwezigheid heeft verraden.

Anna reist naar het Binnenhof in Den Haag en weet Salomon vrij te krijgen, onder verwijzing naar zijn hartziekte. Kort daarna, op 21 augustus 1943, overlijdt Salomon in Zutphen. Hij wordt gecremeerd in Velsen.

Zijn moeder Schoontje is dan al gedeporteerd en vermoord in Sobibor. Zijn broer Frederik is actief in het verzet en betrokken bij de illegale krant De Waarheid. In augustus 1944 wordt hij doodgeschoten door een medewerker van Rost van Tonningen, op zijn onderduikadres bij de familie Douwma, waar hij verbleef onder de naam Henk van de Zande.

Broer Casper overleeft de oorlog. Na de oorlog hertrouwt Anna met Gerrit Brinkerink, die zij tijdens de oorlog in Ruurlo heeft leren kennen. Samen krijgen zij een dochter, Jenny Brinkerink.

Bron: Dat doe je gewoon. Zutphense onderduikverhalen 1940–1945 — Bart Mendelson & Peter Kooij, p. 65–69.