Sophia Mainzer-Zilverberg

Sophia Mainzer-Zilverberg werd op 12 september 1853 in Enschede geboren als dochter van Machiel Zilverberg en Sara de Vries. Zij was het elfde kind in een groot gezin; acht van de kinderen bereikten de volwassen leeftijd. Haar geboortedatum wordt in sommige bronnen als 13 september vermeld, maar dat is de datum waarop haar geboorteakte werd opgemaakt. De akte zelf vermeldt 12 september als geboortedatum. (Joods Monument)

Op 15 augustus 1890 trouwde Sophia in Enschede met Salomon Mainzer uit Borculo. Het echtpaar vestigde zich in Barchem. Daar werd op 9 augustus 1891 hun dochter Caroline geboren. Op 30 juni 1893 verhuisde het gezin naar Lochem. Daar werd op 1 augustus 1893 hun zoon Millie geboren. (Joods Monument)

Caroline trouwde op 20 augustus 1918 in Lochem met Maurits Nathan Elzas. Het echtpaar vestigde zich in Zutphen. Salomon Mainzer overleed op 28 juli 1925 in Lochem. Na zijn overlijden trok Sophia bij haar dochter Caroline en schoonzoon Maurits in. Zij ging wonen aan de Oudewand 8 in Zutphen, waar zij vervolgens bijna achttien jaar verbleef. (Joods Monument)

Caroline en Maurits kregen drie dochters. De jongste, Berthe, werd in 1934, kort voor haar vijfde verjaardag, opgenomen in Het Apeldoornsche Bosch. Zij werd op 21 januari 1943 vanuit deze instelling naar Auschwitz gedeporteerd. De twee oudste dochters van Caroline en Maurits waren tijdens de oorlog ondergedoken buiten Zutphen, maar werden verraden of ontdekt. (Joods Monument)

Sophia woonde in april 1941 samen met Caroline en Maurits aan de Oudewand 8. (Joods Monument)

Over Sophia wordt in oudere literatuur vermeld dat zij patiënte zou zijn geweest in de psychiatrische inrichting Het Groot Graffel in Warnsveld. Die vermelding is echter niet eenduidig onderbouwd. S. Laansma noemt haar in De Joodse gemeente te Zutphen (1977) in de lijst van niet-teruggekeerde patiënten van Het Groot Graffel. In die lijst staat haar geboortedatum als 13 september 1853 en haar overlijden als 5 maart 1944 in Sobibor. (Joods Monument)

Nader onderzoek door John Stienen wijst op problemen met deze gegevens. In de patiëntenadministratie van het Oude en Nieuwe Gasthuis komt Sophia tussen 1940 en 1943 niet voor. Ook andere eigentijdse bronnen die voor haar zijn geraadpleegd, vermelden geen verblijf in Het Groot Graffel. Haar Joodse Raadkaart, het dossier van de Oorlogsgravenstichting en het dossier van de Commissie tot het doen van Aangifte van Overlijden van Vermisten plaatsen haar juist aan de Oudewand 8, bij haar dochter en schoonzoon. (Joods Monument)

Eind februari 1943 werden Sophia, Caroline en Maurits vanaf de Oudewand naar Westerbork gebracht. Volgens de Joodse Raadkaarten en de transportlijst van Sobibor werden zij op 2 maart 1943 met het eerste transport vanuit Westerbork naar Sobibor gedeporteerd. Sophia werd daar bij aankomst op 5 maart 1943 vermoord. Zij was 89 jaar oud. (Joods Monument)

Ook de datum van overlijden verdient daarmee een correctie ten opzichte van de oudere vermelding van Laansma. De datum 5 maart 1943 sluit aan bij het transport van 2 maart 1943 en wordt ondersteund door de naoorlogse documenten die in het onderzoek van John Stienen zijn genoemd. (Joods Monument)

Sophia's zoon Millie overleefde de oorlog in Nederlands-Indië. Hij overleed op 27 augustus 1951 in Jakarta, 58 jaar oud. (Joods Monument)

Bronnen

• De Zutphense Kehille in het bijzonder, voor de geschiedenis van de Joodse gemeenschap in Zutphen.
• Sophia Mainzer-Zilverberg, Digitaal Joods Monument, voor persoonsgegevens, familiegegevens, adres en afbeeldingen. (Joods Monument)
• John Stienen, “Gezin Sophia Mainzer-Zilverberg”, Digitaal Joods Monument, 29 maart 2021. Deze bijdrage is in het bijzonder geraadpleegd voor de correctie van de geboortedatum, de geschiedenis van het gezin, het verblijf aan de Oudewand en de vraag of Sophia in Het Groot Graffel verbleef. (Joods Monument)
• S. Laansma, De Joodse gemeente te Zutphen, Zutphen, 1977, p. 70–71, voor de oudere vermelding van Sophia in de patiëntenlijst van Het Groot Graffel. De latere bronkritiek van John Stienen laat zien dat deze vermelding niet zonder meer kan worden overgenomen. (Joods Monument)
• Oudewand 8, Zutphen, Digitaal Joods Monument, bewonersregistratie april 1941. (Joods Monument)
• Zutphen, Netherlands – Yizkor Book, JewishGen, voor aanvullende gegevens over Sophia Mainzer-Zilverberg en de deportatiegegevens. (JewishGen)
• Het Oude Volk in Warnsveld, voor de vermelding van Sophia als een van de Joodse patiënten die vanuit Warnsveld werden gedeporteerd. Deze bron is gebruikt als aanvullende bron; de hiervoor genoemde bronkritiek maakt duidelijk dat de precieze status van Sophia als patiënte van Het Groot Graffel niet als vaststaand moet worden beschouwd. (zutphen40-45.nl)