Johanna Eline de Haas

Johanna Eline de Haas (1920–1943)

Johanna Eline de Haas werd op 29 november 1920 geboren in Zutphen. Zij was de dochter van huisarts Isidoor Maurits de Haas en Bertha Sylvia Jeanette Lankhout en had een oudere broer, Albert Ernst, die in 1919 werd geboren. Het huwelijk van haar ouders werd in 1930 ontbonden. Albert en Johanna bleven bij hun vader in Zutphen wonen. (Herdenkingsstenen Amersfoort)

In april 1941 woonde Johanna Eline nog met haar vader aan de Deventerweg 12 in Zutphen. Dat adres komt zowel voor in de registratie van Joods Monument als in de Zutphense bronnen. (Joods Monument)

In de namenlijst van de Zutphense Kehille wordt zij vermeld als “Johanna Eline/Ans Haas, de”. Haar roepnaam was dus mogelijk Ans. De lijst vermeldt als geboorteplaats Zutphen, geboortedatum 29 november 1920, Deventerweg 12 als adres en 5 februari 1943 als overlijdensdatum in Auschwitz. (Stolpersteine Zutphen)

Over haar leven vóór de oorlog weten we op dit moment weinig. Er is geen betrouwbare bron gevonden die haar opleiding, beroep, werk of sociale leven beschrijft. Dat is een belangrijk verschil met haar vader, over wie aanzienlijk meer materiaal beschikbaar is.

Van Zutphen naar Apeldoorn?

Er is wel een opmerkelijke aanwijzing voor de laatste weken van haar leven. Een namenlijst van oorlogsslachtoffers vermeldt bij Johanna Eline naast haar geboortegegevens de toevoeging “Won. Apeldoorn”. Dat zou betekenen dat zij op enig moment vóór haar deportatie in Apeldoorn woonde. Deze vermelding moeten we echter nog aan de oorspronkelijke registratie kunnen toetsen; op zichzelf is de namenlijst onvoldoende om vast te stellen wanneer en waarom zij naar Apeldoorn is verhuisd.

De aanwijzing krijgt meer gewicht doordat Johanna Eline voorkomt in het dossier van het transport van 22 januari 1943 van Apeldoorn naar Westerbork. Joods Monument vermeldt dat de personen die aan dit dossier zijn gekoppeld, op basis van een aantekening op hun kaart in de Joodse Raad Cartotheek of op grond van andere omstandigheden zijn geïdentificeerd als mensen die op 22 januari 1943 vanuit Apeldoorn naar Westerbork werden gebracht. Johanna Eline staat tussen deze personen vermeld. (Joods Monument)

Dit betekent echter nog niet dat Johanna Eline patiënt van het Apeldoornsche Bosch was. Dat is een belangrijk vraagteken.

In de nacht van 21 op 22 januari 1943 werden 1.080 patiënten en 51 personeelsleden van Het Apeldoornsche Bosch naar het station gebracht en rechtstreeks naar Auschwitz gedeporteerd. Daarnaast werden op 19 januari inwoners van Apeldoorn naar het terrein van de instelling gedwongen en vervolgens op 22 januari naar Westerbork gebracht. Ook personeelsleden en inwonende gezinsleden maakten deel uit van deze groep. (Joods Monument)

Omdat Joods Monument Johanna Eline koppelt aan het transport naar Westerbork, maar niet vermeldt dat zij patiënt of personeelslid van Het Apeldoornsche Bosch was, kunnen we daaruit niet concluderen dat zij in de instelling verbleef. Het is even goed mogelijk dat zij tot de inwoners van Apeldoorn behoorde die zich op het terrein moesten melden.

Daarmee ontstaat een voorlopig, maar interessant beeld: Johanna Eline woonde in april 1941 aantoonbaar bij haar vader in Zutphen; later wordt zij ergens als inwoner van Apeldoorn vermeld; op 22 januari 1943 werd zij vanuit Apeldoorn naar Westerbork gebracht; en op 5 februari 1943 werd zij in Auschwitz vermoord. De overgang van Zutphen naar Apeldoorn is op dit moment nog niet gedocumenteerd.

De familie De Haas

Johanna Eline was niet het enige kind van Isidoor de Haas dat slachtoffer werd van de vervolging. Haar broer Albert Ernst was magazijnbediende en woonde vóór de oorlog in Amersfoort. Hij dook onder in Ermelo, werd daar gearresteerd en via Kamp Vught en Westerbork naar Sobibor gedeporteerd. Daar werd hij op 9 juli 1943 vermoord. Zijn zus Johanna Eline was toen al omgebracht. (Herdenkingsstenen Amersfoort)

Hun vader Isidoor overleefde de oorlog. Over zijn eigen onderduik weten we uit de bron Zutphense onderduikverhalen dat hij in het Gooi ondergedoken zat en gebruikmaakte van valse papieren. Voor Johanna Eline hebben we echter nog geen vergelijkbare bron die iets zegt over onderduik, verzet of een verblijfplaats buiten Zutphen.

Deportatie en overlijden

Johanna Eline werd op 22 januari 1943 vanuit Apeldoorn naar Westerbork gebracht, als de koppeling in de Joodse Raad Cartotheek waarop Joods Monument zich baseert inderdaad op haar betrekking heeft. Haar verblijf in Westerbork was vervolgens zeer kort. Haar geregistreerde sterfdatum is 5 februari 1943 in Auschwitz. (Joods Monument)

Over het precieze transport van Westerbork naar Auschwitz en over haar aankomst daar is in de nu gevonden bronnen geen nadere persoonlijke informatie beschikbaar. We weten dus niet of zij op 5 februari daadwerkelijk op die dag is aangekomen of dat 5 februari de geregistreerde overlijdensdatum is. Voor slachtoffers van Auschwitz is dat onderscheid belangrijk.

Wat we nog niet weten

De grootste lacune in haar biografie is de periode tussen haar laatste zekere verblijf in Zutphen en haar deportatie vanuit Apeldoorn.

We weten nog niet wanneer zij Zutphen verliet.

We weten nog niet waarom zij in Apeldoorn terechtkwam.

We weten nog niet op welk adres zij daar woonde.

We weten nog niet of “Won. Apeldoorn” betrekking heeft op een feitelijke woonplaats, een tijdelijke verblijfplaats of een administratieve registratie.

We weten nog niet waarom zij op 19 januari 1943 op het terrein van Het Apeldoornsche Bosch terechtkwam.

We weten nog niet of zij patiënt, personeelslid, inwoner van Apeldoorn of een andere betrokkene was.

We weten nog niet wanneer zij naar Westerbork werd gebracht en met welk transport zij vervolgens naar Auschwitz werd gedeporteerd.

En we weten ook nog niet of er persoonlijke documenten, brieven, foto's of getuigenissen van haar bestaan.

Aanknopingspunten voor verder onderzoek

Het belangrijkste spoor is nu de Joodse Raad Cartotheek. Joods Monument geeft expliciet aan dat de koppeling van Johanna Eline aan het transport van 22 januari 1943 mede gebaseerd is op een aantekening op zo'n kaart. De oorspronkelijke kaart zou daarom kunnen vertellen waarom zij op 22 januari vanuit Apeldoorn naar Westerbork werd gebracht. (Joods Monument)

Een tweede spoor is de bevolkingsregistratie van Apeldoorn. Daarmee zou moeten kunnen worden vastgesteld of Johanna Eline daar daadwerkelijk woonde en zo ja, vanaf wanneer en op welk adres.

Een derde spoor is het JOKOS-dossier dat aan het gezin De Haas is gekoppeld. Dat kan mogelijk aanvullende informatie bevatten over het gezin en de oorlogsjaren, hoewel we vooraf niet weten of het dossier iets specifieks over Johanna Eline bevat.

Ten slotte verdient de naam “Ans” nader onderzoek. Als Johanna Eline inderdaad als Ans bekendstond, kan die naam bij persoonskaarten, adreskaarten, correspondentie of getuigenverklaringen nieuwe treffers opleveren.