Israel Hans Neugarten

  • Hüls,
    -Oorlog overleefd-
    Herzlia Israel,
    Israel Hans werd 78 jaar


 

Familie


 


 

Verhaal


 

De beschikbare bronnen maken een samenhangender levensverhaal mogelijk dan de bestaande feitenopsomming. De belangrijkste lijn is die van een jonge man die na vervolging en gedwongen vertrek uit Duitsland via Berlijn en een Hachschara-opleiding in Ahrensdorf in Zutphen terechtkwam. In 1942 vluchtte hij via België en Frankrijk naar Zwitserland. Na de oorlog vestigde hij zich in Palestina.

Er is één belangrijk onderscheid: de bronnen beschrijven zijn verblijf in Zutphen als Einzelhachschara — een vorm van agrarische voorbereiding op emigratie, waarbij hij bij een boer werkte. Zijn latere verblijf in Zwitserland wordt beschreven als een periode waarin hij op een boerderij werkte en aanvankelijk door de Zwitserse autoriteiten werd vastgehouden, maar uiteindelijk werd gedoogd. Dat is niet hetzelfde als onderduik in Zutphen.

Israel Hans Neugarten werd op 28 juli 1920 geboren in Hüls, Duitsland. Hij was de zoon van Siegfried Neugarten en Emmy Emma Itzigson. Zijn vader dreef in Marl een groentehandel. Hans had een jongere zus, Grete, die in 1923 werd geboren.

Hans volgde acht jaar lager onderwijs en ging daarna ruim een jaar naar het gymnasium in Hüls. In 1934 werd de winkel van zijn vader gedwongen gesloten. Het gezin kreeg te maken met de toenemende antisemitische maatregelen. Tijdens de pogrom van 9 en 10 november 1938 werd zijn grootmoeder Rosa door leden van de SA mishandeld. Hans en zijn vader werden tijdens diezelfde pogrom gearresteerd. Het gezin moest Marl verlaten en verhuisde eind 1938 naar Recklinghausen, waar het woonde aan de Hubertusstraße 2. Hans werd daar tewerkgesteld in een steengroeve.

Zijn ouders vertrokken naar België. Hans ging in 1939 naar Berlijn en verbleef vervolgens enkele maanden in het Hachschara-landwerk Ahrensdorf, ten zuiden van Berlijn. Daar werden Joodse jongeren voorbereid op emigratie naar Palestina door middel van agrarische opleiding en werk. Op 17 mei 1939 werd hij in Ahrensdorf geregistreerd bij de Duitse minderhedenvolkstelling.

Zijn verblijf in Ahrensdorf werd onderbroken door een arrestatie. De Duitse autoriteiten hielden hem aan wegens het overtreden van deviezenvoorschriften. Hij had zijn ouders geld gestuurd in een brief. Hans zat zes weken vast in Luckenwalde en Potsdam. Na zijn vrijlating keerde hij terug naar Luckenwalde.

In 1940 kwam Hans naar Zutphen. Hij volgde hier een zogenoemde Einzelhachschara: hij werkte bij een boer en bereidde zich op die manier verder voor op emigratie naar Palestina. De plaatsing was georganiseerd door de Deventer Vereniging, die jongeren bij Nederlandse boeren onderbracht.

In 1942 vluchtte Hans vanuit Nederland illegaal naar Zwitserland. De route liep via België en Frankrijk. Op 5 augustus 1942 stak hij de Zwitserse grens over. Hij werd aanvankelijk aangehouden met het oog op uitzetting, maar mocht uiteindelijk in Zwitserland blijven. Hij werkte er gedurende ongeveer drie jaar op een boerderij.

In de zomer van 1945 vertrok Hans via Frankrijk naar België. In 1946 reisde hij van Brussel naar Antwerpen. Van daaruit emigreerde hij met de SS Hayal Haivri naar Palestina. Het schip maakte deel uit van de zogenoemde Aliyah Bet, de clandestiene immigratie van Joodse vluchtelingen naar Palestina tijdens het Britse mandaat. Hans kwam op 31 juli 1946 aan in Haifa.

Na zijn aankomst werkte hij eerst in een kibboets bij Haifa en later in een moshav. Hij werkte op verschillende boerderijen en werd uiteindelijk hoofd van een tractorstation. In 1968 trad hij in dienst bij de Israëlische ziektekostenorganisatie Maccabi, waar hij tot 1998 werkte.

Hans was getrouwd met Ester Rosenfeld, geboren in 1922. Het huwelijk eindigde op 9 juli 1947 in een scheiding. Later trouwde hij met Maryam Bursztaijn, geboren op 22 juni 1923 in Brzeziny, Polen.

Israel Hans Neugarten overleed op 26 mei 1998 in Herzlia, Israël.

Bronnen en controle

  • Franz-Josef Wittstamm, “Neugarten Hans”, Spuren im Vest, 6 oktober 2020. Dit is de meest uitgebreide geraadpleegde biografische bron. De tekst bevat gegevens over zijn jeugd, de vervolging in Duitsland, Ahrensdorf, zijn verblijf in Zutphen, de vlucht naar Zwitserland en zijn leven in Israël. Spuren im Vest – Neugarten Hans
  • Franz-Josef Wittstamm, “Neugarten Siegfried”, Spuren im Vest. Aanvullende gegevens over zijn ouders, zus Grete en de vervolging van het gezin. Spuren im Vest – Neugarten Siegfried
  • United States Holocaust Memorial Museum, Holocaust Survivors and Victims Database, persoonsrecord 5540571. De opgegeven persoonsrecordpagina gaf bij raadpleging een toegangsblokkade (403). De inhoud kon ik daarom niet zelfstandig controleren. USHMM – persoonsrecord 5540571
  • Spuren im Vest verwijst daarnaast naar een USHMM-bron over mandaten voor immigratie naar Palestina in de periode 1937–1947. Die bron is relevant voor de emigratiegeschiedenis, maar is niet hetzelfde als het persoonsrecord. USHMM – Mandates for Immigration to Palestine, 1937–1947

Aanvullende broncontrole en onzekerheden

  • Geboorteplaats: Spuren im Vest vermeldt Hüls. De exacte burgerlijke geboorteakte is niet geraadpleegd.
  • Zutphen: de plaatsing in 1940 en de organisatie door de Deventer Vereniging worden vermeld door Wittstamm. De precieze naam van de boer en de duur van zijn verblijf in Zutphen zijn niet vastgesteld op basis van de geraadpleegde bronnen.
  • Zwitserland: de bron vermeldt een illegale grensovergang op 5 augustus 1942, aanvankelijke aanhouding en vervolgens gedogen. De naam van de boerderij en de plaats waar hij werkte zijn niet vermeld.
  • Emigratie: de aankomst in Haifa op 31 juli 1946 wordt vermeld. De bron laat de vraag open of hij met de Jewish Brigade via Marseille reisde; dat detail heb ik daarom niet als feit opgenomen.
  • Huwelijken: de bron noemt beide echtgenotes en de scheiding van Ester Rosenfeld. Huwelijksakten zijn niet geraadpleegd.

De biografie is daarmee inhoudelijk beter verbonden, maar voor de Zutphense periode ontbreekt nog een onafhankelijke Nederlandse bron die de plaatsing, boerderij en verblijfsperiode nader documenteert.


 

Foto's