Herman Snatager

Herman Snatager werd op 10 maart 1912 geboren in Zutphen. Hij was een zoon van Emanuel Snatager (1873–1935) en Julie Wallerstein (1881–1943). Hij had twee broers: Abraham (Bram), geboren in 1910, en Eduard, geboren op 27 september 1917. Het gezin woonde aan de Raadhuissteeg 8.

Zijn vader had de handelsonderneming E. Snatager & Co opgezet, een grossierderij in naaifournituren. De handel bestond onder meer uit knopen, garen en band. Emanuel trok met zijn handelswaar langs potentiële klanten. Na zijn overlijden in 1935, dat volgde op een ernstige ziekte, zette Herman de Zutphense onderneming voort. Zijn broer Eduard werkte eveneens in de zaak en was een succesvolle verkoper. Herman had eerder enige tijd in Den Haag gewerkt als handelsreiziger in manufacturen. In die periode woonde hij daar samen met zijn oudere broer Bram.

Op 11 december 1940 trouwde Herman in Den Haag met Betty Polak, geboren op 12 maart 1914 in die stad. Haar ouders waren Abraham Polak en Dina Boekbinder. Betty vestigde zich na het huwelijk bij Herman en zijn moeder Julie aan de Raadhuissteeg 8.

Onderduik in Wapenveld

In oktober 1941 was Herman voor zijn handelsactiviteiten in Wapenveld bij Anna Visser, een klant van de firma Snatager. In Zutphen werden Joodse mannen opgepakt tijdens een razzia. Anna drong erop aan dat Herman niet naar Zutphen terugkeerde en bood hem onderdak aan.

Zijn broer Eduard kwam enkele dagen later eveneens naar Wapenveld. De broers verbleven ongeveer drie maanden bij Anna en haar familie. De onderduik moest strikt geheim blijven. De mannen verbleven op de bovenverdieping van de boerderij, terwijl beneden het gezin van Anna's zus woonde. Alleen enkele familieleden waren op de hoogte. De onderduikers moesten stil zijn en mochten niet bij de buren of andere dorpsbewoners worden opgemerkt.

Herman wilde graag terug naar zijn vrouw en moeder. In januari 1942 keerde hij terug naar Zutphen. Eduard bleef bij Anna Visser ondergedoken en overleefde daar de oorlog.

Tijdens zijn onderduik begon Herman op tweede kerstdag 1941 brieven te schrijven aan Betty en zijn moeder. Na zijn terugkeer in Zutphen schreef hij aan Eduard. De correspondentie bevat beschrijvingen van het dagelijks leven, de toenemende beperkingen voor Joodse inwoners en de gebeurtenissen in Zutphen. De brieven zijn later door Eduard bewaard en in 1988 gepubliceerd onder de titel Zo gaan we allemaal. Brieven van een vervolgd man 1941–1943.

Vervolging en arrestatie

In februari 1942 werd de firma Snatager door de Duitse bezetter onteigend. Herman verloor daarmee zijn handelsbedrijf. Hij ging vervolgens als knecht werken in de bakkerij van zijn oom David Snatager aan de Nieuwstad 16. David mocht zijn bakkerij aanvankelijk voortzetten omdat deze als onmisbaar bedrijf werd aangemerkt.

In een brief van 12 juli 1942 aan Eduard en Anna Visser beschreef Herman de pogingen om te voorkomen dat hij naar een Joods werkkamp moest. Een arts in Amsterdam had een herkeuring aangevraagd en om uitstel van tewerkstelling verzocht. In dezelfde brief schreef Herman dat zijn broer Bram door een oude schoolvriend naar een café was gelokt en daar was opgepakt. Over de verdere omstandigheden van deze arrestatie geeft de brief geen uitsluitsel.

Herman en Betty bleven in Zutphen wonen. In september 1942 bleek Betty zwanger te zijn. In november 1942 werden verschillende familieleden tijdens de razzia in Zutphen opgepakt. Herman en Betty bleven toen buiten schot.

In januari 1943 werd ook Hermans moeder Julie weggevoerd. Zij werd op 1 februari 1943 in Auschwitz vermoord.

Op 22 maart 1943 werden Herman en Betty gearresteerd en naar kamp Westerbork overgebracht. Betty was toen ongeveer zeven maanden zwanger. In Westerbork verbleven zij gescheiden van elkaar in verschillende barakken.

Op 9 mei 1943 werd hun zoon Emanuel in Westerbork geboren. Hij overleed daar op 26 mei, zeventien dagen oud. Zijn as werd na crematie bijgezet op de Joodse begraafplaats in Diemen.

Herman en Betty werden op 23 juli 1943 in Sobibor vermoord. Herman was 31 jaar oud.

Bronnen

• Haags Gemeentearchief, huwelijksakte Herman Snatager en Betty Polak, 11 december 1940, aktenummer A1297.
• Peter Kooij, De Zutphense Kehille in het bijzonder. Een geschiedenis van Joods Zutphen, Stichting Nobilis en Historische Vereniging Zutphen, april 2024, p. 120–121.
• Bart Mendelson en Peter Kooij, Dat doe je gewoon. Zutphense onderduikverhalen 1940–1945, Werkgroep Geschiedenis Joods Zutphen, 2014, p. 77–79.
• Herman Snatager, Zo gaan we allemaal. Brieven van een vervolgd man 1941–1943, Spaarndam, 1988.
• Stolpersteine Zutphen, persoonsvermelding Herman Snatager.
• Stolpersteine Zutphen, adresvermelding Raadhuissteeg 8.
• Digitaal Joods Monument, persoonsvermelding Herman Snatager.
• JewishGen, Zutphen, Netherlands, overzicht Joodse slachtoffers.

Bronkritische opmerkingen

De huwelijksakte bevestigt de datum en plaats van het huwelijk en de namen van beide ouderparen. De publicatie van Mendelson en Kooij geeft een reconstructie van de onderduik aan de hand van gesprekken en bewaarde correspondentie. De brieven van Herman zijn daarmee een belangrijke persoonlijke bron voor de gebeurtenissen in 1941 en 1942.

In de bestaande biografietekst op Stolpersteine Zutphen staat op enkele plaatsen Raadhuissteeg 18. De adresregistratie en de publicatie De Zutphense Kehille in het bijzonder vermelden Raadhuissteeg 8. Dat laatste adres is aangehouden.

Er bestaat een verschil in de geboortedatum. Stolpersteine Zutphen en genealogische gegevens vermelden 10 maart 1912; JewishGen vermeldt 13 maart 1912. De oorspronkelijke geboorteakte is nodig om dit definitief vast te stellen.