Emanuel de Winter

Emanuel de Winter (1889–1944)

Emanuel de Winter werd op 21 juni 1889 geboren in Zutphen. Hij was een zoon van Salomon de Winter en Judik van Esso. Hij had onder anderen een broer, Ferdinand de Winter, die eveneens slager was. Ook hun broer Marcus was in Zutphen bekend. De drie broers worden in de Zutphense bronnen als slagers genoemd. In het boek Zutphense Kehille in het bijzonder staat bij een foto van Emanuel: “Emanuel de Winter (Zutphen 1889-1944), slager. Rond 1923. Broer van Ferdinand.” De foto bevindt zich in de collectie van het Nationaal Instituut Zutphen/Regionaal Archief Zutphen. [Zutphense Kehille in het bijzonder, p. 136]

Emanuel trouwde op 7 september 1927 in Wisch met Rosa Levy, geboren op 9 juni 1905 in Gelsenkirchen. In de huwelijksakte wordt Emanuel, 38 jaar oud, als slager vermeld. Zijn ouders worden genoemd als Salomon de Winter en Judik van Esso. Rosa was zonder beroep. Haar ouders waren Jonas Levy en Adelheid Hamberg. Het huwelijk werd gesloten in Wisch, de huidige gemeente Oude IJsselstreek.

https://www.openarchieven.nl/gld%3A873A77F1-AEF5-4DE1-ADDC-4B281C9D58A3

Een jaar na hun huwelijk werd hun dochter Judith, die binnen het gezin Judik werd genoemd, geboren. Zij kwam op 27 oktober 1928 in Zutphen ter wereld. Het gezin woonde aan de Coehoornsingel 10. In april 1941 staan Emanuel, Rosa en Judik daar als bewoners geregistreerd.

https://www.joodsmonument.nl/nl/page/39071/coehoornsingel-10-zutphen

Emanuel was dus niet alleen slager, maar maakte deel uit van een familie waarin het slagersvak meerdere generaties en verschillende broers verbond. Zijn broer Ferdinand had een slagerij aan de Rozenhoflaan en werd in juli 1943 in Sobibor vermoord. Emanuel zelf werd een jaar later in Auschwitz vermoord.

Over de slagerij van Emanuel weten we nog weinig. De bronnen bevestigen zijn beroep en bevatten een foto van hem als slager, maar geven vooralsnog geen duidelijk beeld van de naam, locatie of omvang van zijn bedrijf. Dat is een interessant spoor voor verder onderzoek naar zijn plaats in het Zutphense bedrijfsleven.

Onderduik

De oorlogsjaren van Emanuel zijn aanzienlijk beter te reconstrueren door de getuigenis van zijn vrouw Rosa de Winter-Levy. Eind maart 1943 werd het Joodse inwoners van Gelderland verboden om nog in de provincie te wonen. Het gezin werd opgeroepen zich in Kamp Vught te melden. Emanuel, Rosa en hun dochter Judik besloten echter onder te duiken.

Begin april 1943 vonden zij onderdak bij een boerenfamilie in de Achterhoek. Daar verbleven zij ruim een jaar. Het gezin bleef samen ondergedoken tot 16 juli 1944. Op die dag werd hun onderduikadres ontdekt en werden Emanuel, Rosa en Judik gearresteerd. Na een verhoor in Velp werden zij overgebracht naar het Huis van Bewaring in Arnhem.

Deze gegevens zijn afkomstig uit de herinneringen van Judik en Rosa en worden onder meer aangehaald door de Anne Frank Stichting. Rosa beschreef haar oorlogservaringen bovendien zelf in haar in 1945 verschenen boek Aan de gaskamer ontsnapt!

https://research.annefrank.org/nl/personen/ae1d4c0d-33fe-491e-be2a-e5cfb9218e41/

Van Arnhem naar Auschwitz

Op 22 juli 1944 werd het gezin vanuit Arnhem naar Kamp Westerbork gebracht. Daar kwamen zij terecht in strafbarak 67. Rosa verrichtte in Westerbork werkzaamheden in de batterijensloperij.

Op 3 september 1944 werd het gezin met het laatste transport vanuit Westerbork naar Auschwitz gedeporteerd. Zij kwamen op 6 september in Auschwitz-Birkenau aan. Daar werden Emanuel en Rosa van hun dochter gescheiden.

Judik en Rosa werden geselecteerd voor dwangarbeid. Emanuel werd diezelfde dag vermoord in een gaskamer. Hij was 55 jaar oud.

De latere getuigenis van Rosa is hiervoor een belangrijke bron. De Anne Frank Stichting verwijst daarbij naar haar boek Aan de gaskamer ontsnapt!, met name de passages op pagina 9–13. Voor de hereniging van Rosa en Judik na de oorlog wordt pagina 44 genoemd.

https://research.annefrank.org/nl/personen/ae1d4c0d-33fe-491e-be2a-e5cfb9218e41/

Rosa en Judik

De geschiedenis van Emanuel is nauw verbonden met die van zijn vrouw en dochter. Rosa overleefde Auschwitz en de daaropvolgende oorlogsjaren. Zij publiceerde al in september 1945 haar ervaringen in Aan de gaskamer ontsnapt! en was later een van de getuigen tijdens het Tweede Auschwitzproces in Frankfurt in 1964.

Judik overleefde eveneens. Zij werd in Auschwitz geregistreerd als A25251 en werd in oktober 1944 naar Kratzau gedeporteerd, waar zij tewerkgesteld werd. Op 8 mei 1945 werd zij bevrijd. Op 31 mei werd zij in de omgeving van Roermond met haar moeder herenigd.

https://research.annefrank.org/nl/personen/d5153950-0940-45c6-ae17-46339088a079/

Het feit dat Rosa en Judik de oorlog overleefden, maakt de geschiedenis van Emanuel des te beter reconstrueerbaar. Hun latere getuigenissen geven ons informatie over de onderduik, de arrestatie en de laatste weken van zijn leven die voor veel andere Zutphense slachtoffers verloren zijn gegaan.

Wat nog verder onderzocht kan worden

De precieze locatie van de boerderij waar het gezin vanaf april 1943 onderdook is een belangrijk openstaand onderzoekspunt. De beschikbare bronnen noemen de Achterhoek en in de Zutphense biografie van Judik wordt Varsseveld genoemd, maar voor een volledige biografie van Emanuel zou ik de oorspronkelijke getuigenis van Judik en het boek van Rosa naast elkaar leggen om te bepalen hoe precies de locatie kan worden vastgesteld.

Ook de omstandigheden waaronder het onderduikadres op 16 juli 1944 werd ontdekt verdienen nader onderzoek. De huidige bronnen vertellen dat het gezin werd gearresteerd, maar geven hier nog geen volledige reconstructie van de aanleiding en de betrokken personen.

Daarnaast is de slagerij van Emanuel een interessant spoor. De combinatie van de familierelatie met Ferdinand en Marcus, de foto uit circa 1923 en de vermelding van Emanuel als slager biedt waarschijnlijk mogelijkheden in het Handelsregister, adreskaarten, belastingregisters en Zutphense kranten.

Ten slotte is er een JOKOS-dossier van het gezin, nummer 33527, bij het Gemeentearchief van Amsterdam. Daaruit is bekend dat na de oorlog een claim werd ingediend voor vergoeding van geroofde effecten of waardepapieren. Dat dossier kan mogelijk aanvullende informatie over het gezin en hun bezittingen bevatten.

https://www.joodsmonument.nl/nl/page/488165/emanuel-de-winter-and-his-family

Bronnen

Gelders Archief, Burgerlijke Stand Wisch, huwelijksregister 1927, akte 62, huwelijk Emanuel de Winter en Rosa Levy, 7 september 1927.

https://www.openarchieven.nl/gld%3A873A77F1-AEF5-4DE1-ADDC-4B281C9D58A3

Regionaal Archief Zutphen, Bevolkingsregister 1922–1939, archief 308, inventarisnummer 348, gezinskaarten Weijel t/m Wormgoor.

https://www.openarchieven.nl/szu%3Aaf77da2a-0e84-11e0-bd00-21973653728c

Zutphense Kehille in het bijzonder, p. 136, met foto en vermelding van Emanuel de Winter als slager rond 1923.

https://stolpersteinezutphen.nl/sites/default/files/bestanden/ZutphenseKehilleinhetbijzonderVersie21april24.pdf

Rosa de Winter-Levy, Aan de gaskamer ontsnapt! Het satanswerk van de S.S.: relaas van het lijden in en de bevrijding uit het concentratiekamp “Birkenau” bij Auschwitz, 1945, met name p. 9–13 en p. 44.

Anne Frank Stichting, Kennisbank, Rosa de Winter-Levy.

https://research.annefrank.org/nl/personen/ae1d4c0d-33fe-491e-be2a-e5cfb9218e41/

Anne Frank Stichting, Kennisbank, Judik Salomon-de Winter.

https://research.annefrank.org/nl/personen/d5153950-0940-45c6-ae17-46339088a079/

Joods Monument, Emanuel de Winter.

https://www.joodsmonument.nl/nl/page/119361/emanuel-de-winter

Joods Monument, Gezin Emanuel de Winter, JOKOS-dossier 33527.

https://www.joodsmonument.nl/nl/page/488165/emanuel-de-winter-and-his-family