Antje van Gelder-Noach

Toespraak Stolpersteine Groenmarkt 31A – Familie Van Gelder-Noach

Door Nathalie Noach, nabestaande

Lieve aanwezigen,

We staan hier vandaag in de nabijheid van de Groenmarkt 31A, voor het huis waar eens een gezin woonde. Een gewoon Nederlands gezin, met dromen, zorgen, kinderen, een dagelijks leven.

Joël van Gelder werd geboren op 15 maart 1880 in Zutphen.
Op 28-jarige leeftijd, ik stel me voor, op een prachtige zomerdag, trouwde hij op 10 augustus 1908 met de eveneens 28-jarige Antje Noach.
Antje was het tien jaar jongere zusje van mijn overgrootvader, Salomon Abraham Noach, en daarmee de tante van mijn opa Bram Noach. Of, nog dichterbij, de tante van jullie, papa en oom Eddy, en daarmee is Antje jullie oudtante.

Mijn opa Bram en zijn tante Antje woonden allebei in Zutphen. Ik vraag me af of ze vaak bij elkaar op de koffie kwamen, verjaardagen vierden. Of dat ze elkaar misschien zagen tijdens de joodse feestdagen in de synagoge. Ik zal het nooit meer weten.

Joël en Antje moeten veel verdriet hebben gekend: ze verloren hun eerste drie kinderen al op jonge leeftijd. Gelukkig werden in 1918 dochter Sophia en in 1920 dochter Roosje geboren. Ik hoop dat ze intens hebben genoten van hun jonge gezin, het zullen vast hun meest gelukkige jaren zijn geweest. Tot de sfeer in Nederland grimmig werd na de Duitse inval. Totdat zij er ineens niet meer bij hoorden.

Wat me raakt, is hoe zij door de oorlog opeens Joods werden gemaakt.
Niet langer gewoon Joël en Antje, Sophia en Roosje, maar teruggebracht tot één facet van wie ze waren, tot dat ene deel van hun identiteit dat in die tijd beslissend werd voor leven of dood: Joods.

En dat is wat deze Stolpersteine ons vandaag willen laten voelen.
Ieder mens is een veelkleurige diamant, met een naam, een gezicht, een eigen geschiedenis. En toch brengen we, ook nu nog, mensen zo makkelijk terug tot één kant van hun verhaal: hun afkomst, hun geloof, hun huidskleur, hun keuzes.

De Stolpersteine vragen ons om stil te staan, letterlijk even te struikelen, en te kijken naar de mens achter de naam.
Ze herinneren ons eraan steeds weer te vragen:
Wat kunnen we leren van deze geschiedenis?
En hoe doen we het zelf, vandaag?

Dank u wel.

Weergave onderzoek vanuit de Barlheze-werkgroep uitgevoerd door Wim

Op 19 november 2025 zijn Stolpersteine in Zutphen gelegd voor:

Joël van Gelder werd geboren op 15-03-1880 in de Hoven bij Zutphen. Zijn vader is Izak van Gelder, geboren 14-11-1843 in Zutphen, van beroep slager en veehandelaar. Zijn moeder is Roosje Denneboom, geboren 25-12-1843 te Staphorst. Izak en Roosje huwden op 20-12-1871 te Zutphen. Ze kregen vijf kinderen: Joël, Eva, Mina, Aleida en Carel.

Het gezin woonde na de Hoven in de Dieserstraat en de Spiegelstraat.

In 1896 ging Joël naar Enschede, maar een jaar later was hij weer terug in de Spiegelstraat bij zijn ouders. Van 20-09-1904 tot 24-08-1905 verbleef hij in Winterswijk. Opnieuw keerde hij terug naar de Spiegelstraat. Vader Izak is op 08-10-1914 in Zutphen overleden, moeder Roosje op 28-05-1923.

Joël van Gelder was veehandelaar.

Antje Noach is geboren 10-08-1888 in Deventer. Haar vader is Abraham Salomon Noach, geboren 15-12-1852 in Goor, van beroep koopman. Hij is overleden te Zutphen, Barlheze 22-A op 25-02-1923. Haar moeder is Sophia Berg, geboren 19-02-1853 in Holten. Sophia is op 20-08-1932 vanuit Zutphen overgebracht naar de instelling Het Apeldoornsche Bosch en daar op 27-08-1932 overleden.

Het gezin waar Antje uit kwam telde dertien kinderen. Ze woonde tot haar huwelijk bij haar ouders aan de Barlheze nummer 22-A.

Joël en Antje huwden in november 1909. Na hun huwelijk woonden ze in de Barlheze, eerst op nummer B 34, later op 91-A, de Raadhuissteeg en op de ’s-Gravenhof. Antje en Joël kregen vijf kinderen, de oudste drie – twee zoons en een dochter – stierven op jonge leeftijd.

De twee jongste kinderen waren Sophia, geboren 07-12-1918, en Roosje, geboren 23-03-1920. Het gezin woonde toen op ’s-Gravenhof 20-A. In 1927, toen zoon Abraham overleed, woonde het gezin op Turfstraat 1-A. Daarna is het gezin verhuisd naar de Tadamasingel. Ergens tussen 1937 en 1939 zijn Joël, Antje en Roosje verhuisd naar Markt 31-A, dat later Groenmarkt 31-A is gaan heten.

Dochter Sophia is in 1937 gaan werken in het Joods psychiatrisch ziekenhuis Het Apeldoornsche Bosch. Ze was verpleegkundige. In 1941 is ze naar Amsterdam vertrokken.

Veel gegevens over Sophia zijn terug te vinden op haar persoonskaart van het Stadsarchief Amsterdam en de persoonskaart uit het Arolsen archief over Kamp Westerbork. Ze had een Sperre, een tijdelijke vrijstelling van transport, wegens haar functie als verpleegster bij de medische afdeling van de Joodse Raad. Op haar archiefkaart staat dat ze verpleegstersdiploma B had. Ondanks de Sperre werd ze opgepakt en in mei 1943 weggevoerd naar Westerbork. Op 13-07-1943 werd ze op transport gesteld naar Sobibor. In vernietigingskamp Sobibor werd vrijwel iedereen meteen na aankomst vergast. Sophia niet. Opvallend op de kaart van Sophia is de vermelding dat er op 08-11-1943 een bericht uit Sobibor is gekomen. In een index van het NIOD staat ook dat zij een kaart heeft gestuurd, maar die is (nog) niet gevonden. Op 30-11-1943 werd Sophia in Sobibor vermoord.