Emanuel de Metz

  • Borne,
    -Ondergedoken,Oorlog overleefd-
    ,
    Emanuel werd 77 jaar


 

Familie


 


 

Verhaal


 

Emanuel de Metz werd in 1908 geboren in Borne. Hij was de tweede zoon van Benedictus de Metz en Saartje Veldman. Zijn vader was rabbijn en godsdienstleraar. Het gezin was in 1907 vanuit Friesland naar Borne verhuisd, waar het rabbinaat vacant was geworden. Emanuel had een oudere broer, Eliazar, geboren in 1905, en een jongere broer, Mozes, geboren in 1912.

Emanuel vestigde zich in Zutphen. Hij werkte als accountant en leraar handelswetenschappen. Op 10 augustus 1938 trouwde hij met Dina Levison, geboren op 20 juni 1908 in Zutphen. Dina werkte aanvankelijk in de bakkerij van haar broer David Levison en later als assistent-accountant. Het echtpaar kreeg in 1941 een zoon, Dick.

Het gezin woonde aan de Boompjeswal 10. Op 24 september 1941 werd in Zutphen een persoonsbewijs voor Emanuel afgegeven. Daarop stond zijn beroep vermeld als accountant en leraar handelswetenschappen. Ook zijn schoonmoeder woonde bij het gezin in.

De oorlogsjaren

Op 11 november 1942 werd Emanuel geregistreerd op het adres Kuiperstraat 37 in Zutphen. Daar woonden ook zijn ouders en zijn broer Mozes met diens vrouw Eveline.

Op 8 oktober 1942 was zijn persoonsbewijs in Amsterdam voorzien van een vrijstellingsstempel voor de verplichte tewerkstelling. Zijn beroep was doorgestreept en vervangen door de aanduiding ‘Medewerker Joodsche Raad’. De onderzoeker Jan Kijlstra veronderstelt dat Emanuel in Zutphen als vertrouwenspersoon voor de Joodsche Raad functioneerde. Dat is op basis van de beschikbare gegevens niet met zekerheid vast te stellen.

Op 24 februari 1943 verhuisde Emanuel naar de Tugelaweg 139-II in Amsterdam, waar de weduwe van een familielid woonde. De vrijstellingsstempels voor Joden buiten Amsterdam werden door de Duitse autoriteiten ongeldig verklaard. Ook de vrijstellingen van de Joodsche Raad werden in mei 1943 sterk beperkt. Emanuel moest daarna onderduiken.

Via arts Leo Verberne vond hij in juli 1943 een onderduikadres bij Thy en Marie Jansen in Neerkant. Nadat hij daar door verraad niet langer veilig was, vertrok hij in juni 1944 naar Arnhem. Na de evacuatie van Arnhem, volgend op de Slag om Arnhem, kwam hij eind september of begin oktober 1944 in Lunteren terecht. Hij verbleef daar bij de familie Stuyvenberg aan de Dorpsstraat.

De Radio-Krant

In Lunteren verzorgde Emanuel onder de schuilnaam Emanuel van Thijn een illegaal gestencild krantje: De Radio-Krant. Hij luisterde naar de Engelse radio en verspreidde getypte berichten over de oorlog. Het blad verscheen tussen maart en mei 1945. Het NIOD bewaart een collectie van ruim 160 nummers.

Het laatste nummer verscheen op 18 mei 1945. Daarin werd meegedeeld dat de uitgave op bevel van de commandant van de Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten werd beëindigd. Dit nummer was ondertekend met de naam Emanuel de Metz.

In het laatste nummer bedankte Emanuel verschillende inwoners van Lunteren en omgeving voor hun hulp en onderdak. Hij noemde onder anderen de familie Stuyvenberg, die hem met zijn radiotoestel gastvrij had opgenomen, en een inwoner die zijn kippenhok als werkruimte beschikbaar had gesteld.

Na de oorlog

Emanuel trouwde in 1946 opnieuw, met Kitty Granaat, die hij tijdens zijn onderduik in Neerkant had leren kennen. Hij overleefde de oorlog; zijn eerste vrouw Dina, zijn ouders en zijn beide broers werden vermoord. Ook zijn zoon Dick overleefde de oorlog.

Emanuel de Metz werd in 1908 geboren in Borne. Hij was de tweede zoon van Benedictus de Metz en Saartje Veldman. Zijn vader was rabbijn en godsdienstleraar. Het gezin was in 1907 vanuit Friesland naar Borne verhuisd, waar het rabbinaat vacant was geworden. Emanuel had een oudere broer, Eliazar, geboren in 1905, en een jongere broer, Mozes, geboren in 1912.

Emanuel vestigde zich in Zutphen. Hij werkte als accountant en leraar handelswetenschappen. Op 10 augustus 1938 trouwde hij met Dina Levison, geboren op 20 juni 1908 in Zutphen. Dina werkte aanvankelijk in de bakkerij van haar broer David Levison en later als assistent-accountant. Het echtpaar kreeg in 1941 een zoon, Dick.

Het gezin woonde aan de Boompjeswal 10. Op 24 september 1941 werd in Zutphen een persoonsbewijs voor Emanuel afgegeven. Daarop stond zijn beroep vermeld als accountant en leraar handelswetenschappen. Ook zijn schoonmoeder woonde bij het gezin in.

De oorlogsjaren

Op 11 november 1942 werd Emanuel geregistreerd op het adres Kuiperstraat 37 in Zutphen. Daar woonden ook zijn ouders en zijn broer Mozes met diens vrouw Eveline.

Op 8 oktober 1942 was zijn persoonsbewijs in Amsterdam voorzien van een vrijstellingsstempel voor de verplichte tewerkstelling. Zijn beroep was doorgestreept en vervangen door de aanduiding ‘Medewerker Joodsche Raad’. De onderzoeker Jan Kijlstra veronderstelt dat Emanuel in Zutphen als vertrouwenspersoon voor de Joodsche Raad functioneerde. Dat is op basis van de beschikbare gegevens niet met zekerheid vast te stellen.

Op 24 februari 1943 verhuisde Emanuel naar de Tugelaweg 139-II in Amsterdam, waar de weduwe van een familielid woonde. De vrijstellingsstempels voor Joden buiten Amsterdam werden door de Duitse autoriteiten ongeldig verklaard. Ook de vrijstellingen van de Joodsche Raad werden in mei 1943 sterk beperkt. Emanuel moest daarna onderduiken.

Via arts Leo Verberne vond hij in juli 1943 een onderduikadres bij Thy en Marie Jansen in Neerkant. Nadat hij daar door verraad niet langer veilig was, vertrok hij in juni 1944 naar Arnhem. Na de evacuatie van Arnhem, volgend op de Slag om Arnhem, kwam hij eind september of begin oktober 1944 in Lunteren terecht. Hij verbleef daar bij de familie Stuyvenberg aan de Dorpsstraat.

De Radio-Krant

In Lunteren verzorgde Emanuel onder de schuilnaam Emanuel van Thijn een illegaal gestencild krantje: De Radio-Krant. Hij luisterde naar de Engelse radio en verspreidde getypte berichten over de oorlog. Het blad verscheen tussen maart en mei 1945. Het NIOD bewaart een collectie van ruim 160 nummers.

Het laatste nummer verscheen op 18 mei 1945. Daarin werd meegedeeld dat de uitgave op bevel van de commandant van de Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten werd beëindigd. Dit nummer was ondertekend met de naam Emanuel de Metz.

In het laatste nummer bedankte Emanuel verschillende inwoners van Lunteren en omgeving voor hun hulp en onderdak. Hij noemde onder anderen de familie Stuyvenberg, die hem met zijn radiotoestel gastvrij had opgenomen, en een inwoner die zijn kippenhok als werkruimte beschikbaar had gesteld.

Na de oorlog

Emanuel trouwde in 1946 opnieuw, met Kitty Granaat, die hij tijdens zijn onderduik in Neerkant had leren kennen. Hij overleefde de oorlog; zijn eerste vrouw Dina, zijn ouders en zijn beide broers werden vermoord. Ook zijn zoon Dick overleefde de oorlog.

Bronnen

  • Jan Kijlstra, ‘Emanuel de Metz, alias Van Thijn, en zijn Radio-Krant’, De Zandloper, 2016, nr. 3, pp. 22–26. Uitgebreide reconstructie van de familie, de adressen in Zutphen, de persoonsbewijsgegevens, de vrijstelling via de Joodsche Raad, de onderduik en de uitgave van De Radio-Krant. De auteur baseert zich onder meer op een scan van het originele persoonsbewijs en exemplaren van de illegale krant. Artikel in De Zandloper
  • Digitaal Joods Monument – Benedictus de Metz. Geboorte, beroep, echtgenote en familieverbanden. Persoonsrecord Benedictus de Metz
  • Digitaal Joods Monument – Saartje de Metz-Veldman. Familiegegevens en huwelijk met Benedictus de Metz. Persoonsrecord Saartje de Metz-Veldman
  • Digitaal Joods Monument – Eliazar de Metz. Familieverband, beroep en overlijdensgegevens. Persoonsrecord Eliazar de Metz
  • Digitaal Joods Monument – Mozes de Metz. Familieverband, beroep en overlijdensgegevens. Persoonsrecord Mozes de Metz
  • JewishGen, Zutphen, Netherlands, p. 66. Vermeldt Dina Levison, met geboortegegevens en overlijdensgegevens. JewishGen, Zutphen

Onzekerheden en beperkingen

  • De precieze geboortedag van Emanuel is in de geraadpleegde artikeltekst niet vermeld. Daarom is alleen het geboortejaar opgenomen.
  • De aanduiding ‘vertrouwensman’ bij de Joodsche Raad is een veronderstelling van de auteur van het artikel, geen rechtstreeks vastgesteld gegeven.


 

Foto's