Toespraak bij de steenlegging:

Op deze lege plek gaan we Stolpersteine leggen voor Louis Sternfeld en zijn dochter Antonette.

Een achterachterneef van Louis Sternfeld, Daniël Sternfeld zou hier vanmiddag spreken.

Door bijzondere omstandigheden is het voor hem helaas niet mogelijk om hier vanmiddag te zijn.

Mijn naam is Ton Veenendaal en als lid van de werkgroep Barlheze Project ben ik het afgelopen jaar bezig geweest om het gezin en het werk van Louis Sternfeld in beeld te brengen.

We staan hier letterlijk en figuurlijk bij een lege plek, van bebouwing is hier nu niets meer te zien, hoe zag het er hier in de eerste helft van de vorige eeuw uit?

Waar nu het Hotel-Restaurant Broederenklooster staat, was toen de Rijks Landbouw Winterschool gevestigd, daarnaast stond de conciërge-woning van de school.

En waar wij hier staan was het adres Rozengracht nummer 9, het winkel/woonhuis van Louis Sternfeld en zijn dochter Antonette.

Louis en zijn vrouw Johanna Sternfeld-de Vries krijgen zes kinderen, vijf dochters en een zoon, drie van hun dochters overlijden al op zeer jonge leeftijd, hun zoon Isaac trouwt en vestigt zich in Rotterdam, dochter Susanna trouwt en gaat in ’s-Hertogenbosch wonen.

Antonette, hun oudste dochter, is ongetrouwd en blijft bij haar ouders wonen en meewerken in de winkel van Louis.

In 1911 komt de familie vanuit de Spiegelstraat, hier vlakbij, op dit adres wonen.

Op zaterdagavond 17 november 1911 vindt de feestelijke opening plaats van hun winkel in “Comestibles, Fijne Vleeschwaren van A. & Iz. Marcus in Zwolle en Gerookte Visch”.

Johanna, zijn vrouw, en dochter Antonette runnen samen de winkel, Louis blijft veehandelaar.

Met de keus voor de producten van Hofleverancier Abraham en Izaak Marcus uit Zwolle heeft Louis Sternfeld zich waarschijnlijk willen onderscheiden van zijn vele collega’s. 

In diverse advertenties van Marcus in het Nieuw Israëlitisch Weekblad wordt specifiek vermeld dat hun producten verkrijgbaar zijn bij Louis Sternfeld, Rozengracht 9 in Zutphen. 

De vrouw van Louis, Johanna Sternfeld-de Vries, overlijdt op 7 januari 1933, 64 jaar oud. Zij is begraven op de Joodse Begraafplaats in Zutphen. 

Een jaar na het overlijden van haar moeder neemt dochter Antonette volgens een bericht uit het Handelsregister in de Zutphensche Courant van 19 mei 1934 de zaak van haar vader over, zij is dan 38 jaar. 

Blijkbaar gaat het Antonette zakelijk voorspoedig, op 30 juli 1935 plaatst zij een advertentie in de Zutphensche Courant voor “een flinke dagdienstbode, niet beneden de 16j”.

Dan beginnen zo langzamerhand de gevolgen zichtbaar te worden van de maatregelen van de Duitse bezetter. In juni 1942 komt mevrouw Bertha Elzas-ten Bosch vanuit de Lange Hofstraat in Zutphen bij Louis en zijn dochter Antonette wonen.

Voor Bertha Elzas-ten Bosch ligt een Stolperstein in de Lange Hofstraat.

Louis Sternfelds dochter Antonette en mevrouw Bertha Elzas-ten Bosch melden zich op 7 april 1943 in Kamp Vught.

Bertha Elzas-ten Bosch komt om het leven op 7 mei 1943 in Kamp Vught.  

Louis wordt op 8 mei 1943 overgeplaatst naar Kamp Westerbork, Antonette volgt op 7 juni 1943.

Wanneer Antonette een maand na haar vader aankomt in Kamp Westerbork, is Louis al met het transport van 11 mei 1943 naar Sobibor gebracht waar hij op 14 mei 1943 wordt vermoord, hij is dan 79 jaar oud.

Antonette legt met het transport van 8 juni 1943 dezelfde route af als haar vader. Zij wordt vermoord op 11 juni 1943. 

Nadat ze samen in Kamp Vught hebben gezeten, hebben vader en dochter elkaar nooit meer gezien. 

Van het gezin van Louis en Johanna Sternfeld heeft niemand de oorlog overleeft. Hijzelf, zijn kinderen, zijn schoondochter en schoonzoon, zijn kleinkinderen, allemaal zijn zij slachtoffer geworden van het naziregime.

Van de winkel en het woonhuis aan de Rozengracht 9 is niets meer overgebleven. 

Bij het mislukte bombardement op de IJsselbrug in Zutphen door de Geallieerden op 14 oktober 1944, waarbij meer dan 100 slachtoffers vallen, is ook de voormalige woning en winkel van Louis Sternfeld en zijn dochter volledig verwoest.

Deze lege plek is met het Gideon Monument een eerbetoon ter nagedachtenis aan de slachtoffers van het bombardement en aan alle weggevoerde en vermoorde joodse stadsgenoten.

Als de komende tijd voorbijgangers hier even stil blijven staan en de namen van Louis Sternfeld en zijn dochter Atonette noemen, dan is het goed dat wij vandaag deze twee Stolpersteine gelegd hebben.

Dank u wel.

Ton Veenendaal, 22 oktober 2025

Verslag van Ton Veenendaal:

Louis Sternfeld wordt geboren op 10 februari 1864 in Zutphen in de Spiegelstraat, in het gezin van Isaac Sternfeld en Antonette Sternfeld-Koppel. Samen krijgen Isaac en Antonette negen kinderen. Louis is hun vierde kind, hij heeft twee oudere broers en zes zussen.[i]

Net als zijn vader wordt Louis veehandelaar/slager. De slagerij van zijn vader bevindt zich in de Spiegelstraat in Zutphen, het geboortehuis van Louis.

Op 27 januari 1892 trouwt Louis in Neede met Johanna de Vries. Zij krijgen zes kinderen. De oudste en enige zoon Isaac, geboren op 21 november 1892 in Zutphen, trouwt op 29 februari 1928 in Rotterdam met Charlotte van den Berg. [ii] Van de vijf dochters waarvan er drie jong overlijden blijft Antonette, geboren 7 december 1895 in Zutphen, bij haar vader en moeder wonen. Dochter Susanna, geboren 3 mei 1900 in Zutphen, trouwt op 5 juli 1929 in ’s-Hertogenbosch met Abraham Polak.[iii]

In de adresboeken van Zutphen staat in de jaren 1897 en 1898 L. Sternfeld vermeld als slager op het adres Dieserstraat 82. Van 1900 t/m 1910 heeft Louis Sternfeld een slagerij in de Barlheze op nummer 91a.[iv]

In 1911 verhuist de familie naar de Rozengracht 9, waar Louis een winkel begint in “Comestibles, Fijne Vleeschwaren van A. & Iz. Marcus uit Zwolle, en Gerookte Visch”.[v] 

De winkel wordt op zaterdagavond 17 november 1911 geopend.[vi]

Louis blijft ook veehandelaar, waarschijnlijk runnen zijn vrouw Johanna en dochter Antonette de winkel. Met de keus voor de producten van Hofleverancier Abraham en Izaak Marcus uit Zwolle heeft Louis Sternfeld zich vast willen onderscheiden van zijn collega’s. In de geschiedenis van Joods Zwolle staat een artikel over Abraham, Izaak en Leo Marcus, Koosjere slagers in Zwolle [vii].  In een advertentie van Marcus in het Nieuw Israёlietisch Weekblad [viii] wordt specifiek vermeld dat hun producten verkrijgbaar zijn bij Louis Sternfeld, Rozengracht 9 in Zutphen. 

Het 25-jarig huwelijk vieren Louis en Johanna samen met “Hunne dankbare Kinderen” Isaac, Antonette (Antoinette) en Suzanna op 21 januari 1917 met een receptie in het Logegebouw. [ix]

De vrouw van Louis, Johanna Sternfeld-de Vries, overlijdt 7 januari 1933 op 64-jarige leeftijd. Zij wordt begraven op de Joodse Begraafplaats in Zutphen.[x] 

Een jaar na het overlijden van haar moeder neemt dochter Antonette volgens een bericht uit het Handelsregister in de Zutphensche Courant van 19 mei 1934 de zaak van haar vader over, zij is dan 38 jaar.[xi] 

Op 30 juli 1935 plaatst zij een advertentie in de Zutphensche Courant voor “een flinke DAGDIENSTBODE, niet beneden de 16j”.[xii]

Op hetzelfde adres waar Louis Sternfeld ingeschreven staat, Rozengracht 9, staat in de jaren 1940 en 1942 ook I. van Gelder vermeld, Israël van Gelder, geboren 12 december 1860 in Zutphen. Hij was getrouwd met Kaatje van Gelder-Weinberg. Zijn vrouw overlijdt op 3 juni 1932 en op 2 februari 1938 verhuisd Israël van Gelder van de Havenstraat 49 naar de Rozengracht 9.[xiii] Israël van Gelder overlijdt op 11 april 1942 op 81-jarige leeftijd.[xiv]

Op 1 juni 1942 komt mevrouw Bertha Elzas-ten Bosch, geboren 27 november 1868 in Ruurlo, eveneens op de Rozengracht 9 wonen. Zij is al sinds 1901 weduwe van Samuel Elzas. Haar vorige adres was Lange Hofstraat 12a.[xv]

Louis Sternfeld, zijn dochter Antonette en Bertha Elzas-ten Bosch komen op 7 april 1943 aan in Kamp Vught. Bertha Elzas-ten Bosch komt op 7 mei 1943 om het leven in Kamp Vught, volgens het overlijdenscertificaat is zij overleden aan een embolie. Op de Lange Hofstraat ligt een Stolperstein voor haar. 

Louis wordt op 8 mei 1943 overgeplaatst naar Kamp Westerbork, Antonette volgt op 7 juni 1943. Wanneer Antonette een maand na haar vader aankomt in Kamp Westerbork, is Louis al met het transport van 11 mei 1943 naar Sobibor gebracht, waar hij op 14 mei 1943 wordt vermoord. Antonette legt met het transport van 8 juni 1943 dezelfde route af als haar vader. Zij wordt vermoord op 11 juni 1943. Nadat ze samen in Kamp Vught gevangen hebben gezeten, hebben vader en dochter elkaar niet meer gezien. 

Van de winkel en het woonhuis aan de Rozengracht 9 is niets overgebleven. Bij het bombardement op Zutphen van 14 oktober 1944 is het volledig verwoest.[xvi]

[i] https://www.familysearch.org/nl/tree/person/details/L16F-SFW

[ii] https://www.wiewaswie.nl/nl/detail/63983506

[iii] https://www.wiewaswie.nl/nl/detail/7448773

[iv] https://erfgoedcentrumzutphen.courant.nu/periodicals/ABZ

[v] Afbeelding, advertentie in het adresboek van Zutphen 1912

[vi] Afbeelding, Delpher, advertentie 17-11-1911 in de Zutphensche Courant

[vii] https://www.geschiedenisjoodszwolle.nl/marcus/

[viii] Afbeelding, Delpher, advertentie 25-11-1921 in het NIW

[ix] Afbeelding, Delpher, familieadvertentie in de Zutphensche Courant

[x] Afbeelding, Delpher, familieadvertentie 09-01-1933 in de Zutphensche Courant

[xi] Afbeelding, Delpher, publicatie Handelsregister, Zutphensche Courant 19-05-1934

[xii] Afbeelding, Delpher, advertentie 30-07-1935 in de Zutphensche Courant

[xiii] https://www.wiewaswie.nl/nl/detail62756658

[xiv] https://www.wiewaswie.nl/nl/deatial/20640049

[xv] Persoonskaart CBG van Bertha ten Bosch

[xvi] Afbeelding, foto Rozengracht na het bombardement van 14-10-1944

Ton Veenendaal, september 2025